«Երկրորդականի» կարգավիճակ՝ ռուսաստանաբնակ հայերին

Արտագաղթի տեմպերը, արտագաղթի ծավալը ծեծված բառեր են չէ՞: Զրոներով թվերն էլ ոչինչ են: Իսկ ես երբևէ չէի մտածում, որ իմ ընկերները, ովքեր իմ կողքին չեն այսօր, այդ թվերի մեջ են, իրենք են այդ թվերն ու իրենց ծնողները:

Առաջին դասարանում մեր դասարանից հինգս էինք գերազանցիկ: Մեզնից մեկը` Լուսինեն, դասարանի ավագն էր: Լուսինեն խոշոր, խլրտուն աչքեր ուներ, մի քիչ շուտ էր հուզվում, բայց երբեք իրեն չէր կորցնում: Լուսինեն հայի աչքեր ու բնավորություն ուներ: Աչքերը նույնն են մնացել, իսկ բնավորությունը փոխված կլինի, քանզի տարիներ առաջ մեկնեց ծնողների մոտ Ռուսաստանի Դաշնություն` մշտական բնակություն հաստատելու:

Հինգ տարի առաջ ընկերուհուս` Մարիամի հետ, իրենց տնամերձ հողամասում, որ մեր տնից մի փոքր է հեռու, ճոճում էինք նրա մեկ տարեկան եղբորը` Արամիկին: Կարմիր մկրատով կտրում էինք մոլախոտերը, որ ճոճանակի բարձրությանը չհասնեն ու չխանգարեն մեզ:
Մարիամն ու Լուսինեն ամեն ամառ գալիս են Երևան: Ես նրանց գրեթե չեմ հասցնում տեսնել, որովհետև նրանք հերթով այցելում են բոլոր բարեկամներին` կորած ու չկորած, գնում են անպայման Սևան, Գառնի, Գեղարդավանք: Ամեն ամառ նրանք նվերներ են բերում բոլորին:

Երբ դեռ Iphoոe 6-ը Հայաստան չէր հասել, Լուսինեն արդեն ուներ դրանից: Արամիկն էլ ամենամոդայիկ բալիկներից է. ամեն ինչ ունի, միայն թե հայերեն խոսել չգիտի: Սրանք հայտնի ճշմարտություններ են. պարզապես իրար կողքի չէի դրել արտագաղթի ծավալներն ու Լուսինեի Iphoոe 6-ը: Այսօր անցա Մարիամենց հողամասի կողքով, մտածեցի, մտածեցի ու հարցեր առաջացան: Ես Երևանից, Լուսինեն Մոսկվայից՝ Iphoոe-ով:

-Լուս, կարոտո՞ւմ ես Հայաստանը:

-Շատ եմ կարոտում, հատկապես հարազատներիս: Ու մի տեսակ գիտե՞ս` ինչու, որովհետև ինձ իմ ափսեի մեջ չեմ զգում: Շրջապատումդ ինչքան էլ ջերմ մարդիկ լինեն, քեզ օտար ես զգում: Իհարկե, իմ ընտանիքը, ընկերը այստեղ են, բայց, այնուամենայնիվ, դու գիտակցում ես, որ սա քոնը չէ:

-Ինչի՞, տարբերությու՞ն են դնում մեր ու իրենց մեջ:

-Ինչ որ ազգայնամոլ բաների մենք էլ ենք հանդիպում` «нерусские, хачи,чурки…» և այլն:

Ի դեպ, Լուսինեն Մոսկվայում փաստաբանական գրասենյակում է աշխատում և նրան փաստաբանական հարցերով շատ են դիմում: Ինձ ուղարկեց իր ստացած նամակներից մեկը.

(Անունը և հեռախոսահամարը փակված են)

(Բարև Ձեզ: Ասացեք խնդրում եմ, Ռուսաստանում խանութ են մտել ոչ ռուս անձիք: Սկզբում շատ լավ խոսեցին ռուսերեն, իսկ հետո սկսեցին շփվել իրենց լեզվով և ծիծաղեցին: Ռուսական խանութում ունե՞ն նրանք դրա իրավունքը):

Կարդացի, hետո մտածեցի. «Լավ, բայց մենք էլ հումորներ անում ենք մեր քաղաքը լցված պարսիկների մասին: Մենք էլ նյարդայնանում ենք Բժշկական համալսարանում ուսանող հնդիկների` մեզ համար անընդունելի ապրելաոճից: Բայց մեծ հաշվով նրանք մեզ չեն խանգարում»:

Իսկ մոսկվացինե՞րը. նրանք էլ իրենց քաղաքի տերերն են: Եվ գուցե ոչ մի առանձնակի վերաբերմունք էլ չունեն հայերիս նկատմամբ, բայց երբ քույրդ անգամ քո զգեստն է հագնում, անտարբեր հայացքով նայելը մի տեսակ դժվարանում է:

Ու բնական է այն հայացքը, որ հասնում է հյուրերին, ովքեր «տնավորվում են» քո տանը: Իսկ իմ ընկերները և քո ընկերներն էլ նրանց հետ, հյուրեր են Մոսկվայում, Կանադայում, Գլենդելում և աշխարհում: Սա ցավալի չէ և այդպես էլ պետք է լինի:

Ցավալին այստեղ է՝ ամռանը Գառնու տաճարի մոտ, երբ հայերի մասին մի քանի անգամ լսած այլազգիների կողքին հայտնվում են նրանք` մեր ընկերները, որոնց բերել են տեսարժան վայրեր, ինչպես բերում են հյուրերին…

Մեղադրելու համար հարկավոր է ձեռքի տակ, գոնե գրպանում ունենալ այն պատասխանը, որը կտաս երկրի ու տնտեսական, մեղմ ասած, անմխիթարի վիճակի փոխարեն:

Երեկ անցա Մարիամենց տնամերձ հողամասի կողքով. մոլախոտերը հասել էին ճոճանակին, բայց ոչ մեկին այլևս չէին խանգարում…

Արուս Տիգրանյան