Այսօր Վիլյան Սարոյանի ծննդյան օրն է

Ծնվել է ԱՄՆ-ի Քալիֆորնիա նահանգի Ֆրեզնո քաղաքում: 4 տարեկանում զրկվել է հորից, որոշ ժամանակ ապրել է որբանոցում: Այնուհետև մայրը որդուն հանել է որբանոցից և կրթության տվել: Ընտանիքի հոգսն ստիպել է պատանուն թողնել դպրոցը և փողոցներում լրագիր վաճառել, որից հետո դարձել է հեռագրատան ցրիչ: Աշխատանքը նրան չի խանգարել զբաղվելու ընթերցանությամբ, նաև ստեղծագործել է և գրել փոքրիկ պատմվածքներ: Բոստոնի «Հայրենիք» շաբաթաթերթում 1933թ. տպագրվել է նրա առաջին պատմվածքը: Պատմվածքների անդրանիկ ժողովածուն` «Խիզախ պատանին թռչող ճոճաձողի վրա...», լույս է տեսել 1934թ. և միանգամից ճանաչում բերել երիտասարդ գրողին: 1939թ. «Կյանքիդ ժամանակը» պիեսի համար արժանացել է Նյու Յորքի քննադատների և Պուլիցերյան մրցանակների, բայց 10 հազար դոլար մրցանակից հրաժարվել է, պատճառաբանելով, որ պետությունը չպիտի խառնվի գրականության գործերին:

Գրական կյանքի առաջին տասնամյակում գրել է հարյուրավոր պատմվածքներ, որոնց մի մասը զետեղվել է ավելի քան 10 ժողովածուում` «Փոքրիկ երեխաներ» (1937թ.), «Ողջույն քեզ, սեր» (1938թ.), «Անունս Արամ է» (1940թ.), «Սիրելիս» (1944թ.) և այլն: Գրել է «Իմ սիրտը լեռներում է» (բեմադրվել է 1939թ.), «Կյանքիդ ժամանակը» (բեմադրվել է 1939թ.), «Հե՛յ, ո՞վ կա այդտեղ» (բեմադրվել է 1942թ.), «Կոտորածն մանկանց» (բեմադրվել է 1952թ.), «Քարանձավի մարդիկ» (բեմադրվել է 1957թ.), «Խաղողի այգին» (բեմադրվել է 1971թ.), «Մի գավաթ բարություն» (բեմադրվել է 1994թ.) դրամաները: 1942թ. զորակոչվել է բանակ:

Երկրորդ աշխարհամարտի թեման արտացոլվել է «Մարդկային կատակերգություն» (1942թ.) վիպակում, որի համանուն ֆիլմի սցենարի համար 1944թ. արժանացել է «Օսկար» մրցանակի, և «Վեսլի Ջեկսոնի արկածները» (1946թ.) վեպում: 1950-60թթ ապրել է Եվրոպայում: Ստեղծել է ինքնակենսագրական բնույթի հոգեբանական վիպակների շարք` «Ինչ-որ ծիծաղելի բան» (1953թ.), «Հայրիկ, դու խենթ ես» (1956թ.), «Մայրիկ, ես սիրում եմ քեզ» (1957թ.), «Տղաներ և աղջիկներ» (1963թ.), «Մեկ օր հետկեսօրյա աշխարհում» (1964թ.) և այլն: 1960թ. վերադարձել է ԱՄՆ: Գրել է գլխավորապես հուշագրական ժանրի գործեր` նվիրված Չապլինին, Շոուին, Էլիոթին, Ստայնբեկին, Պիկասոյին, Չարենցին և ուրիշներին: Ուշագրավ են նաև նրա մտորումները գրականության, արվեստի դերի ու կոչման, սկզբունքների ու խնդիրների վերաբերյալ: Առաջին անգամ Հայաստանում եղել է 1935թ., այնուհետև` 1960թ., 1976թ. և 1978թ.:

Եղել է ՀԽՍՀ խաղաղության պահպանման և հայրենիքի հետ կապերի ամրապնդման ուղղությամբ ակտիվ գործունեության համար մրցանակի առաջին դափնեկիրը: Մահից առաջ կտակել է, որ իր աճյունի մի մասը թաղվի հայրենի հողում: Մահացել է Ֆրեզնոյում, աճյունի մի մասը թաղված է Կոմիտասի անվան պանթեոնում: Սարոյանի անունով Երևանում կոչել են փողոց, դպրոց և համալսարան, կանգնեցվել է հուշարձան: 2008թ. գրողի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ ՀՀ-ում հայտարարվել է «Սարոյանական տարի»: