Ցեղասպանվածի բարդույթները
Ապրիլի 24-ի խորհրդի մասին գրվել են հազարավոր էջեր, հազարավոր մարդիկ, պատմագետներ, հասարակագետներ ու տարբեր ոլորտների գործիչներ փորձել են իմաստավորել և վերաիմաստավորել Ցեղասպանության պատճառները, հետևանքներն ու այն հսկայական ազդեցությունը, որն ունեցել է այն հայ ազգային ինքնության և հասարակության ձևավորման վրա: Այս տեսանկյունից վերջին տարիներիներին հիշարժան քննարկումների են արժանանում մի շարք հարցեր, որոնք արտաքուստ կապվում են ապրիլի 24-ի խորհրդի հետ, սակայն իրականում թերևս վկայություն են մի շարք հայեցակարգային փոփոխությունների:
Վերջիններիս շարքում հայաստանյան մեդիա և սոցիալական հարթակներում լայնորեն քննարկվում է ավադական դարձած ամենամյա ջահերով երթի ժամանակ Թուրքիայի դրոշն այրելու արարողությունը: Ընդհանրապես, որևէ պետության խորհրդանիշի դեմ կատարված քայլը երկակի կամ նույնիսկ բազմակի իմաստներ ունի և տարբեր վերաբերմունքների է արժանանում: Ինքս կողմ չեմ Թուրքիայի դրոշն այրելուն՝ որևէ հանգամանքում, սակայն մյուս կողմից, հասկանալի է, որ դրոշի այրումը նաև որոշակի գնահատական և վերաբերմունք է, ուստի այս տեսանկյունից կողմ չեմ նաև դրոշ այրողներին տարատեսակ պիտակներ և գնահատականներ կպցնելուն:
Բովանդակության մեջ այս քայլն ավելի շատ ուղղված է ոչ թե Թուրքիայի խորհրդանիշի դեմ, այլ Հայաստանի քաղաքացու պահանջատիրության դրսևորում է: Անշուշտ, երևույթի քննադատները կարող են պնդել, թե դա անզորության դրսևորում է և պայքար է հողմաղացների դեմ, սակայն դրոշ այրելը կամ հակառակորդ, նույնիսկ կարելի է ասել թշնամական երկրի խորհրդանիշի դեմ ուղղված քայլն արդեն իսկ քաղաքական է:
Սակայն Թուրքիայի դրոշի այրումն, ինչպես ասում են, ընդամենը ծաղիկներից է: Վերջին տարիներին հայաստանյան պատմագիտական, հասարակագիտական և, ընդհանրապես, հասարակական հարթակներում փորձ է արվում վերաիմաստավորել Ցեղասպանությունը: Սա չափազանց դժվարին գործընթաց է, քանի որ ուզենք թե չուզենք, հայաստանյան ներկա հասարկության ինքնության ձևավորման մեջ քսաներորդ դարասկզբին մարդկության դեմ կատարված այս հանցագործության դերակատարությունը բավական մեծ է:
Ուստի, այս տեսանկյունից ներկայումս մենք հաճախ կարող ենք հանդիպել ուսումնասիրությունների և երբեմն էլ սովորական կարծիքների՝ ուղղված այն խնդիրներին, որոնք որոշակիորեն տաբուներ են եղել երկար տարիներ: Խոսքը վերաբերում է Ցեղասպանության կատարման մեջ հայկական շրջանակների, հայ քաղաքական կուսակցությունների անկազմակերպվածության հարցերին:
Սա, ի դեպ, բավական հետաքրքրական է, քանի որ 1915-22 թվականների Ցեղասպանությունը միայն հայկական ազգաբնակչության շարունակական կոտորած չի եղել: Նույն այս շրջանում ցեղասպանության զոհ են դարձել նաև հույները, ասորիներն ու Օսմանյան կայսրության այլ ազգային փոքրամասնություններ, բացի այս, վերջին տարիններին բավական լայն տարածում են գտնում ուսումնասիրություններ, որոնք ուղղված են ինքնապաշտապանական մարտերին: Սա ինքին շատ կարևոր քայլ է՝ ցեղասպանվածի հոգեբանությունից և բարդույթից ազատվելու համար:
Ի դեպ, այստեղ առնվազն ընկալման տեսանկյունից բավական լուրջ խնդիրներ կան, քանի որ տարիներ շարունակ 1915-22 թվականների Հայոց Ցեղասպանությունը հանրային գիտակցության մեջ նստած է որպես հայ ազգաբնակչության անխնա կոտորածի ժամանակաշրջան, սակայն Շապին Գարահիսարի, Վանի, Սուետիայի և մի շարք այլ տարածքներում կազմակերպված, կարելի է ասել հերոսական ինքնապաշտպանական մարտերը վկայում են Ցեղասպանության մի շարք այլ՝ քննության ենթական շերտերի մասին, ուստի, այս տեսանկյունից այսօրինակ հետազոտությունները դառնում են առավել քան արդիական:
Սա շատ կարևոր պայման է, որպեսզի հայաստանյան հասարակությունը կարողանա հաղթահարել գենոցիդի ենթարկված ազգի բարդույթը: Այս բարդույթը նույնպես հետաքրքիր դրսևորումներ է ունենում՝ ընդհուպ մինչև մեղադրանքներն առ այն, որ հայերն հենց իրենք էին մեղավոր՝ չկազմակերպվելու, չպաշտպանվելու և ինչպես հաճախ մենք կարող ենք լսել բավական կոպիտ արտահայտությամբ՝ «հոտի նման» կոտորվելու մեջ: Սրանք առանցքային խնդիրներ են, որոնք գիտական և հաարակական բոլոր հարթակներում հարկ է, որ մանրամասն ու բազմակողմանի քննության ենթարկվեն՝ առանց զգայական տարրերի ու վերաբերմունքի:
Վերջապես անդրադառնալով Հայաստանի արտաքին քաղաքականության համատեքստում հայոց Ցեղասպանության տեղին և դերին՝ պետք է շեշտել, որ այն բավականաչափ հստակ չէ:
2000-ականների սկզբին երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը փորձ արեց Ցեղասպանության ճանաչումն ու ընդունումը միջազգային հանրության կողմից դարձնել Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հայեցակարգերից մեկը: Սա, ի սկզբանե, կարելի է ասել ձախողված ձեռնարկ էր, քանի որ նման մասշտաբի իրողությունները դարձնել պրակտիկ քաղաքականության սուբյեկտ պարզապես անհնար է:
Ներկայումս նույնպես Հայոց Ցեղասպանության ճանաչումն ու դատապարտումը Հայաստանի արտաքին քաղաքականության սլաքներից մեկն է, սակայն պետք է նշել, որ հայեցակարգային առումով այստեղ առկա են բազմաթիվ խնդիրներ, քանի որ Ցեղասպանության պարագայում մենք գործ ունենք գործնական քաղաքականության և դիվանագիտության չափումներից դուրս եկող մի իրողության հետ, որը չափազանց դժվարությամբ կարող է խմբագրումների ենթարկվել, իսկ քաղաքականության մեջ նման երևույթները չեն կարող տեղավորվել: Ուստի, այս տեսանկյունից հայկական պետականությունը սկզբունքային և կոնցեպտուալ բնույթի առանցքային բազմաթիվ հարցեր ունի լուծելու:
Աղասի Մարգարյան
