«Երբ մենք էինք ցույցեր անում, ոչ մեկը մեր կողքին չկանգնեց». «Փաստ»
Հարցազրույց«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
«Հին Երևան» նախագծի հեղինակ Լևոն Վարդանյանի համար հասկանալի չէ, թե ինչո՞ւ որևէ մեկը չի փորձում պարզել, թե Արամի 23 հասցեի շենքը ե՞րբ է նախկին քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը նվիրել «Փոքրիկ երգիչներ» հասարակական կազմակերպությանը: «2013 թվականին գերակա շահ ճանաչված տարածքում կազմակերպությանը տվել են սեփականության իրավունք, որը կոպիտ խախտում է: Ու թեև վկայականի մեջ գրված է «գերակա շահ», բայց պետք է հիմքերը նայել՝ ավագանու և քաղաքապետի որոշումները, և պարզել, թե ինչ պայմաններով է այն տրվել «Փոքրիկ երգիչներին»: Այն ժամանակ արդեն այդ շենքը 4–րդ աստիճանի վթարային էր, հիմա վիճակն ավելի է վատացել: Եվ հարկավոր է մասնագիտական հանձնաժողով կազմել, որպեսզի բոլորը գնահատեն շենքի ներկա վիճակը: Դրանից հետո միայն կարելի է որոշել, թե ինչ պետք է լինի այդ շենքի ապագան»,– ասաց Լ. Վարդանյանը:
Հղում անելով միջազգային փորձին՝ ճարտարապետն ասաց, որ սովորաբար հուշարձան համարվող շենքերի հետագա խնամքի համար պատասխանատու են տվյալ շինությունների սեփականատերերն ու մշակույթի նախարարությունը: Գերատեսչության պարտականությունն է ուսումնասիրություն իրականացնել և եզրակացություն տալ, թե ինչ է հարկավոր անել շենքը պահպանելու համար, իսկ պահպանման հետ կապված բոլոր գործողությունները պետք է իրականացնի սեփականատերը:
«Եթե հանկարծ պարզվի, որ ծավալները մեծ են և շենքն այնպիսի արժեք ունի, որ այն պահպանելու համար պետությունը պետք է միջամտի, կարող է որոշ գումար հատկացնել: Բայց հիմա խոսքը տեղական նշանակության մի սովորական հուշարձանի մասին է, որի շուրջ այդքան մեծ աղմուկ է բարձրացել: Այդ շենքն իր ծավալային–տարածական լուծումով, ներքին հարդարման աշխատանքներով իրենից ոչ մի հետաքրքրություն և արժեք չի ներկայացնում: Դա ընդամենը շարքային շենք է, որն ընդամենը նախագծված թաղամասի մի կտորն է լրացնում»,– ասաց Լ. Վարդանյանը:
Հարցին, թե, այնուամենայնիվ, շինության կողքին այդքան խորը փոս փորելու իրավունք կա՞ր և արդյո՞ք դա չարագացրեց առանց այդ էլ վթարային վիճակում գտնվող շենքի վիճակը, ճարտարապետն ասաց, որ այդ շենքը ժամանակին տեղափոխվող հուշարձանների ցանկում է եղել և եթե ժամանակին տեղափոխվեր, ապա նման խնդիր էլ չէր լինի: «Այդ փոսորակը դեռ մի թռիչք էլ քիչ է փորված: Բայց քանի որ ժամանակին այդ իրացումը չկատարեցին, այդ պատճառով էլ նման հարց առաջացավ: Իրացման բոլոր գումարները ներդրողը վաղուց վճարել է նախորդ կառավարությանը: Եվ քանի որ այս կառավարությունն իրավահաջորդն է, ուստի պարտավորություններն իրենց վրա է դրված: Եվ զարմանալի է, որ որևէ մեկը այս հարցերը չի քննարկում, փոխարենը բոլորը էմոցիոնալ կարծիքներ են հայտնում: Ինչ վերաբերում է Տիգրան Հեքեքյանին, ապա նա իրավունք չունի որևէ մեկին մեղադրելու, քանի որ երբ այդ փոքրիկ տարածքում երգչախմբի փորձերի մասին էր խոսում, պետք է իմանար նաև, որ նման փոքր ծավալների մեջ նման գործունեություն ծավալելու իրավունք չուներ: Էլ չեմ ասում, որ դեռ պետք է պարզել, թե ժամանակին ինչպե՞ս է Հեքեքյանն այդ շենքը ստացել: Եթե հիմքերը բացեն, ամեն ինչ պարզ կլինի»,– ասաց Լ. Վարդանյանը:
Նախագծի հեղինակի կարծիքով, խնդիրները սկսվել են այն պատճառով, որ տարածքի իրացման աշխատանքները ժամանակին չեն կատարվել: Ճարտարապետը համոզված է, որ այդ շենքի մասին խոսելիս պետք է հաշվի առնել նաև, որ այն տարածքի՝ 20–րդ դարի սկզբում կառուցված ամենաթույլ ու ամենավատ կառույցն է: Եվ եթե անգամ շենքը գերազանց պահպանված լիներ, ապա, միևնույն է, 9 բալի չէր համապատասխանի:
«Երբ հասկացա, որ կարող է փլուզման վտանգ լինել, աշխատանքները կանգնեցրեցի: Ինչ վերաբերում է հնագետների աղմուկին, ապա եթե նրանք Երևանի պատմությունն իմանային, կիմանային նաև, որ այն քաղաքի նոր բացված փողոցների առաջին կառույցներից է: Համացանցում պտտվող՝ Հանրապետության հրապարակի տակ գտնվող մառանները նույնպես 20–րդ դարի սկզբի շենքերի նկուղային հատվածներն են: Արթուր Մեսչյանը ևս կարծում է, որ բոլոր հուշարձանները պետք է իրենց տեղում մնան, բայց ես ասում եմ, որ մինչև մասնագիտական եզրակացություններ չլինեն, հետևություններ անել հնարավոր չի լինի»,– ասաց Լ. Վարդանյանը:
Հարցին, թե ինչպե՞ս է պատահել, որ հնարավոր չի եղել մոտ 3000 տարվա պատմություն ունեցող քաղաքի կենտրոնում գոնե մի հին շենք պահպանել, ճարտարապետն ասաց, որ այլ երկրներում ու քաղաքներում քաղաքացիներ են ապրում, նորմալ հասարակություն և պետություն կա, դրա համար էլ կարողանում են իրենց ունեցածը պահպանել: Իսկ մեզ մոտ ամեն ինչ ի սկզբանե է խեղված ու դեֆորմացված եղել:
«Ես 1978 թվականից Երևանի հուշարձանների բաժնի հիմնադիրն եմ: Միակ մտավորականը, որ եկել ու մեր կողքին է կանգնել՝ գրող, երջանկահիշատակ Կարեն Սիմոնյանն էր: Եվ այս աղմուկը միայն Արամի 23–ի հետ չի կապված: Մինչև այդ էլ է նման աղմուկ եղել: Ես զարմանում եմ այն մտավորականների վրա, որոնք անընդհատ խոսում են քաղաքի դեմքը խեղելու մասին: Այդպիսի հարց չկա, ախր: Երևանը, ցավոք սրտի, չկայացած քաղաք է, և խեղումները սկսվել են դեռևս խորհրդային տարիներից: Ինչ վերաբերում է միջնադարյան Երևանին, ապա այն 17–րդ դարի երկրաշարժից հետո քանդվել է: Եվ այն Երևանը, որը մենք ժառանգություն ենք ստացել, ցարական Ռուսաստանի ժամանակվա Երևանն է: Մնացածն ինչ եղել է, երկրաշարժից քանդվել է: Միակ կայուն վկան Կաթողիկեի փոքր եկեղեցին է: Մնացածը, ինչ տեսնում եք, 17–րդ դարաշրջանից այս կողմ կառուցվածներն են: Իսկ երբ մենք էինք ժամանակին ցույցեր անում ԱՕԿՍ–ի, պառլամենտի և մյուս շենքերը պահպանելու համար, ոչ մեկը մեր կողքին չկանգնեց: Իսկ հիմա, երբ հնարավորություն է առաջացել այս նախագծով փրկել գոնե մեկ թաղամաս, հասարակությունը ոտքի է կանգնել, հասկացող ու չհասկացող խոսում է»,– ասաց Լ. Վարդանյանը:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
