Մարտիմեկյան «դեժավյուներ»

Անկախության տարիներին դաժան պայքար է ընթացել քաղաքական ուժերի մեջև: ՀՀ-ում իշխանության հասնելու միակ ձևը եղել են ընտրությունները: Երկիրը գտնվելով պատերազմական վիճակում, որևէ քաղաքական ուժ իր վրա չէր կարող պատասխանատվություն վերցնել ժողովրդին զինված պայքարի տանելու: Իշխանության հասնելու ժողովրդի միակ հույսը մնում էին ընտրությունները:

Սահմանադրության համաձայն չորս (ազգային ժողովի) և հինգ (նախագահական) տարին մեկ երկրում անցկացվում էին ընտրություններ: Եթե անկեղծ լինենք, այդ երկու ընտրություններից միայն նախագահի ընտրություններն էին ժողովրդին հանում փողոց: Ժողովի ընտրությունները երբեք չէին վիճարկում, որովհետև բոլորն էլ գիտեին, որ ժողովուրդն իր ձայնը ծախել է իշխող քաղաքական ուժին: Այդ կապակցությամբ միայն լրատվական միջոցներն էին աղմկում:  Ասացինք` իշխանություն փոխելու միակ միջոցը մնում էին նախագահական ընտրությունները:

Ժողովուրդը, որն ընդամենը մի քանի տարի առաջ հոգով և սրտով «Լևոն-Լևոն» էր կանչում, հիասթափվել էր ու ատելությամբ էր լցվել ոչ միայն նրա, այլև այն քաղաքական ուժի նկատմամբ, որը կոչվում էր ՀՀՇ:

Հանուն ճշմարտության ասենք, որ երկրում Լևոնից և նրա քաղաքական հենարան ՀՀՇ-ից բացի չկար որևէ ուժ, որի հետևից կարող էր գնալ ժողովուրդը:  Միակ անհատը, որը կարող էր տանել ժողովրդին իր հետևից, Վազգեն Մանուկյանն էր: Ճիշտ է, նա ՀՀՇ-ի վագոնից ժամանակին թռած անհատ էր, բայց և այնպես ժողովուրդը նրան այնքան էլ չէր վստահում, բայց քանի որ քաղաքական բեմում նրանից բացի չկար ուրիշ մեկը, ժողովուրդը պատրաստ էր գնալու նրա հետևից: Այդ ժամանակ Մանուկյանը դեռևս չվարկաբեկված իր համախոհներից ստեղծել էր կուսակցություն: Մանուկյանին ակտիվորեն օգնում էր Պարույր Հայրիկյանը: Պետք է ասել, որ 1996-ին նախագահի պաշտոնի համար սկսված ընտրական կամպանիան Մանուկյանը շատ հաջող էր կազմակերպել, և, իշխանական այն մեղադրանքները, թե Հայաստանի մինիստրների խորհրդի նախագահ եղած ժամանակ Վազգեն Մանուկյանը թույլ էր տվել «սխալներ», այդ պահին այնքան էլ դեր չէին խաղում:

Տեղին է նկատել` ժողովուրդը գնում էր Վազգեն Մանուկյանի հետևից ոչ թե նրա նկատմամբ ունեցած սիրուց, այլ համաժողովրդական այն ատելությունից դրրդված, որ կար դեպի Տեր-Պետրոսյանն ու իր թիմը: Չնայած տեղի ունեցած ընտրակեղծիքներին, Մանուկյանը հաղթեց:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահ ինքնահռչակումից հետո ժողովուրդը դուրս եկավ փողոց: Ամբողջ Բաղրամյանը, հարակից տարածքները լիքն էին մարդկանցով: Ժողովուրդը շարժվում էր դեպի նախագահի նստավայր, որը շրջապատված էր մահակներով և վահաններով զինված ոստիկաններով: Վազգենի հրամանին էր սպասում ժողովուրդը, որի ատելության աղեղը գերպրկված էր:

Ավելի ուշ Բաղրամյան փողոցում ջրցանմեքենաներն արդեն «լողացնում» էին ժողովրդին: Եվ այդպես ավարտվեց, ավելի ճիշտ մարվեց ժողովրդական ցասումը: Վազգեն Մանուկյանը հանուն իր հաղթանակի չգնաց արյուն թափելուն:

Անդրդառնանք 2008 թվականի մարտի մեկին: Եթե Քոչարյանն իշխանության գալով տար ԼևոնՏեր-Պետրոսյանի` որպես նախագահի, անցած ուղու քաղաքական, տնտեսական և իրավական գնահատականը, այսօր նա չէր հայտնվի մեղադրյալի աթոռին: Նրա խոսքերը, թե առաջին նախագահ ինչ են դատում և նախադեպ պետք չէ ստեղծել, հիմարություն է: Այսօր ստացվում է, որ առաջին և երրորդ նախագահներին չեն դատում, այլ դատում են միայն երկրորդին: Այստեղ տեղին է հարցնել. մարտի 1-ի գործը քննող քննչական խմբի ղեկավարը հանուն ինչի՞ կեղծեց քննության արդյունքները, հանուն ինչի՞ փոխեց զինվորների կողմից ավտոմատներից արձակված 1000 փամփուշտները, հանուն ինչի՞: Այնքան շատ են այդ հարցերը, որոնց պատասխանները կտա միայն արդարքննությունը:

Լեհ գրող Սենկևիչի հայտնի խոսքերը փոքր-ինչ ձևափոխելով, կարելի է ասել` արդեն 30 տարի է, ինչ նման գործերի նախաքննությունը մեր երկրում ուղղորդվում է սրիկաների կողմից:

Այսպեսիով՝ հնարավո՞ր էր կանխել մարտի 1-ը, թե՞ ոչ: Այո, հնարավոր էր, եթե Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հանուն իշխանության... Իսկ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հանուն իշխանության պայքարող քաղաքական գործիչ է և մտածում էր` որքան շատ արյուն, այնքան լավ:

Այսօր արդեն բացահայտ խոսում են Գորբաչովի, Ելցինի դավաճանական էության մասին: Կգա ժամանակը և մեր ժողովուրդն էլ գուցե կարթնանա քնից և կհասկանա, թե ով է ԼևոնՏեր-Պետրոսյանը: Որքան Ռոբերտ Քոչարյանն է մեղավորմարտի 1-իհամար, այնքան էլ մեղավոր է Տեր-Պետրոսյանը: Լևոնին լրիվ բնութագրելու համար հիշենք նրա խոսքերը` մարտի 1-ի գիշերը ես շատ հանգիստ քնել եմ: 

Անդրանիկ Հարությունյան