«Կա նախ­կի­նից եկած մշա­կույթ, որը խան­գա­րում է տե­ղա­կան ինք­նա­կա­ռա­վար­ման լի­ար­ժեք կա­յաց­մանը». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Կառավարությունը նոր նախաձեռնությամբ ցանկանում է ընդլայնել մարզպետարանների ֆունկցիոնալ դերը: Արդյոք այս փոփոխությունները կանդրադառնա՞ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա: «Օրենսդրական նախաձեռնությունը, որով նախատեսվում է ընդունել «Տարածքային կառավարման մասին» նոր օրենքը, կոչված է լիարժեք կերպով կենսագործել տարածքային քաղաքականության իրագործման սկզբունքները, այդ քաղաքականության բնագավառները և մարզպետի լիազորություններն այդ ոլորտում: Իմ համոզմամբ, այն որևէ կերպ տեղական ինքնակառավարմանը չի վնասում և չի կարող վնասել, որովհետև տեղական ինքնակառավարման մասին ունենք առանձին օրենք, որտեղ հստակ կարգավորված են ՏԻՄ կարգավիճակն ու հարաբերությունները պետական կառավարման այլ մարմինների հետ», - «Փաստի» հետ զրույցում նման կարծիք է հայտնում կառավարման փորձագետ Սերոբ Անտինյանը:

Օրենքի նախագծի մասին խոսելիս, ըստ Անտինյանի, պետք է նախ հասկանալ, թե ինչ տեղ և դեր ունեն մարզպետարանները պետական կառավարման համակարգում և ինչպես են նրանք հարաբերվում տեղական կառավարման մարմինների հետ:

«Թե՛ մարզպետարանների, թե՛ տեղական ինքնակառավարման մարմինների պարագայում գործ ունենք իշխանության ապակենտրոնացման հետ: Սակայն դրանք սկզբունքորեն տարբեր ապակենտրոնացման տիպեր են: Մարզպետարանների դեպքում ունենք ապակոնցենտրացում՝ պատասխանատվությունների փոխանցում կառավարման նույն համակարգում գործող և կառավարության ուղղակի վարչական ենթակայությամբ գործող կառույցներին, իսկ ՏԻՄերի դեպքում գործ ունենք սեփական պատասխանատվությամբ քաղաքական որոշումների ընդունման և սեփական պատասխանատվությամբ՝ ՏԻ մարմինների իրավունքի և կարողության սահմաններում այդ որոշումների կենսագործման հետ: Սրանք սկզբունքորեն տարբեր գործընթացներ են: Մարզպետարաններն, ի տարբերություն ՏԻՄ-երի, զուրկ են երեք կարևոր առանձնահատկությունից: Առաջինը` նրանք օժտված չեն իշխանությամբ, որովհետև, ըստ էության, դրանք կառավարության շարունակությունն են տեղերում, տարածքներում, երկրորդ՝ մարզպետարանները չունեն սեփական պատասխանատվությամբ քաղաքական որոշումներ կայացնելու իրավասություն. նրանք ընդամենը կատարում են այն որոշումները, որոնք կայացնում է կառավարությունը՝ ոլորտային տվյալ քաղաքականությունը տեղերում իրագործելու համար: Եվ երրորդ՝ մարզպետարանները չունեն ինքնուրույն բյուջե ձևավորելու իրավասություն: Դրանք գործում են պետական բյուջեից, ըստ ոլորտների, իրենց տրվող հատկացումների հիման վրա: Այստեղ է այն սահմանը, որտեղ մարզպետարանները երբեք և ոչ մի դեպքում չեն կարող միջամտել տեղական ինքնակառավարմանը», - ասում է կառավարման փորձագետը՝ ընդգծելով, որ տեղական ինքնակառավարման պարագայում ունենք ապակենտրոնացման այնպիսի տեսակ, որը կոչվում է իշխանության փոխանցում, այսինքն՝ տեղերում համայնքի բնակիչների կողմից իշխանության ձևավորումը ՏԻՄ-երին օժտում է իշխանությամբ և քաղաքական որոշումներ կայացնելու իրավասությամբ: 

Անդրադառնում ենք նաև հարցին, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինները ֆինանսական կախվածություն ունեն մարզպետարաններից: Մասնավորապես, եթե նրանք զարգացման որևէ ծրագիր պետք է իրագործեն, դիմում են մարզպետարաններին: Արդյոք այստեղ խնդիրներ չե՞ն առաջանա, ՏԻՄ-երի ֆինանսական թուլությունը չի՞ ազդի քաղաքական ինքնուրույնության վրա: «Նախ՝ անդրադառնանք մարզպետարաններին: Դրանք ինքնուրույն բյուջե ձևավորելու հնարավորություն չունեն: Մարզպետարանները ֆինանսավորում ստանում են պետբյուջեից: Նրանք իրավունք չունեն տեղական հարկերով բյուջե ձևավորել: 

Մինչդեռ տեղական ինքնակառավարման մարմինները ինքնուրույն են ձևավորում իրենց բյուջեները հիմնական հարկերի՝ եկամտահարկի և շահութահարկի մասհանումներից, տեղական հարկերից և տուրքերից: Իհարկե, տեղական ինքնակառավարման մեր համակարգը լիարժեք կայացած չէ, որպեսզի ՏԻՄ-երը կարողանան այնքան գումար հավաքագրել, որ ինքնուրույն լուծեն իրենց խնդիրները: Նրանք պետությունից ստանում են դոտացիաներ և սուբսիդիաներ՝ տարբեր ծրագրերի իրագործման համար: Խոսքն այստեղ գնում է այն սուբսիդավորման մասին, որը պարտադիր խնդիր է դնում տեղական ինքնակառավարման մարմնի առջև այս կամ այն ծրագիրը կամ խնդիրը լուծելու համար: Այո, այդ պրակտիկան դեռևս կա: Բայց տեղական ինքնակառավարման մարմինը նաև ինքն է որոշում՝ դիմե՞լ որևէ ծրագրի համար, թե՞ ոչ: ՏԻՄ-ը դիմում է պետությանը, ասում է՝ ես այսպիսի խնդիրներ ունեմ և ֆինանսական աջակցության կարիք ունեմ: Սա ընդունված պրակտիկա է, և քանի դեռ ՏԻՄ-ը ֆինանսապես թույլ է, այդ գործընթացները կշարունակվեն: Համայնքների խոշորացման ծրագրի իմաստն այն է, որ ապագայում ունենանք խոշոր, հզոր համայնքներ, որոնք կկարողանան և՛ իրենց եկամտային մասն ապահովել, և՛ տեղական ինքնակառավարումն այնպես իրականացնեն, որպեսզի լիարժեքորեն լուծեն տեղական նշանակության հարցերը: Քանի դեռ մեր համայնքները թույլ են, պետությունը նրանց պետք է աջակցի, ինչը նա անում է մարզպետարանների միջոցով: Ունենք պետական լիազոր մարմին՝ տարածքային կառավարման նախարարությունը, որը մարզպետարանների միջոցով հավաքում է տեղեկատվությունը, ուսումնասիրություն կատարում և Կառավարության միջոցով կայացնում հատկացումների մասին որոշումը»,- մարզպետարանների միջոցով: Ունենք պետական լիազոր մարմին՝ տարածքային կառավարման նախարարությունը, որը մարզպետարանների միջոցով հավաքում է տեղեկատվությունը, ուսումնասիրություն կատարում և Կառավարության միջոցով կայացնում հատկացումների մասին որոշումը», նշում է զրուցակիցս: 

Դիտարկմանը, որ հնարավո՞ր չէ լինեն համայնքի ղեկավարներ, որոնք կդիմեն մարզպետարաններին, և վերջիններս, ասենք, հետապնդելով անձնական կամ քաղաքական շահ, մերժեն նրանց, Անտինյանն արձագանքում է. «Իրականում ամեն ինչ էլ հնարավոր է: Իրավական կարգավորումները և ընթացակարգերն այնպիսին են, որ նվազագույնի հասցվեն այդ մտավախությունները: Կա նախկինից եկած մշակույթ, որը խանգարում է տեղական ինքնակառավարման լիարժեք կայացմանը: Այն եկել է խորհրդային տարիներից, երբ համայնքի ղեկավարը մարզպետի հետ շփվում է շրջկոմի և քաղկոմի հարաբերությունների տրամաբանությամբ: Խորհրդային տարիներին կար կախվածություն և՛ կադրային, և՛ ծրագրերի հաստատման առումով: Մարդկանց մտածելակերպից սա դեռևս դուրս չի եկել: Վերջին տարիներին է միայն նկատվում մտածողության փոփոխությունը, երբ համայնքի ընտրված ղեկավարները սկսում են գիտակցել, որը ՏԻՄ-ը կառավարման ինքնուրույն տեսակ է և կախված չէ կենտրոնական իշխանություններից: Այդ մտայնությունը աստիճանաբար անցնում է: Ժամանակի ընթացքում, երբ տեղական ինքնակառավարումը կկայանա և այդ մարմինները լիարժեք ֆինանսական անկախություն կստանան, մեր նշած խնդիրներն էլ կվերանան», - հավելում է պարոն Անտինյանը՝ բերելով մեկ օրինակ.

«Օրեր առաջ, երբ այրվեց Փարիզի Աստվածամոր տաճարը, քաղաքի կենտրոնական Իլ դե Ֆրանս շրջանը պատրաստակամություն հայտնեց մեծ գումար հատկացնել դրա վերականգնման համար: Սա նշանակում է, որ Ֆրանսիայում տեղական ինքնակառավարումն այնքան զարգացած է, որ Փարիզի ենթահամայնքներից մեկը բավականին մեծ գումար է կարողանում նվիրաբերել տաճարի վերականգնման աշխատանքների համար: Փաստորեն, կայացած տեղական ինքնակառավարման պարագայում ՏԻՄ-երը բավական լուրջ ֆինանսական միջոցների կարող են տնօրինել և ապագայում ինքնուրույնաբար լուծել իրենց առջև ծառացած խնդիրները՝ պետությունից ֆինանսական կախվածություն չունենալով», - եզրափակում է զրուցակիցս:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում