Ի՞նչ դեր ունեն քաղաքական հաղորդակցման վիզուալ խորհրդանիշները
Այսօր մենք ապրում ենք այնպիսի քաղաքական իրողությունում, որտեղ վիզուալ տարրերը քաղաքական հաղորդակցությունից մինչև քաղաքական իմիջի ձևավորման գործընթաց դարձել են պարտադիր բաղկացուցիչներ՝ պայմանավորելով քաղաքական դաշտի ներկայացուցիչների հաջողություններն ու անհաջողությունները: Այն փաստը, որ քաղաքական գործիչներն ու առաջնորդները աստիճանաբար էլ ավելի շատ գումար են հատկացնում հեռուստատեսային գովազդների և PR արշավների վրա, խոսում է այն մասին, որ վերջիններս լիովին հասկանում են իրենց վիզուալ կերպարի ստեղծման, պահպանման և կառավարման կարևորությունը, քանի որ վիզուալ կերպարները ունակ են առաջացնելու զգացմունքներ, զգացողություններ, ընդհուպ մարդու անհատականության կերտում:
Այսօրինակ իրականության մեջ արդյունավետ քաղաքական հաղորդակցություն և քաղաքական իմիջ ձևավորող գործոնները տարաբնույթ են և բազմապիսի: Դրանց են վերաբերում քաղաքական գործիչների ինչպես վերբալ, այնպես էլ ոչ վերբալ կարողությունները՝ ներկայացնելու իրենց անհրաժեշտ, հասկանալի և հասարակության համար ընդունելի ձևով: Տեղեկացվածությունը և կոմպետենտությունը անշուշտ առանցքային որակներ են, որոնք անհրաժեշտ են հաջողված քաղաքական իմիջի ստեղծման համար: Սակայն միայն դա բավարար չէ. քաղաքական գործչի կերպարի ամբողջական ընկալումն այսօր ձևավորվում է նաև վիզուալ բաղկացուցիչներով՝ հագնվելու ոճից մինչև ամենատարբեր ժեստերի կիրառություն: Այս դիտանկյունից սոցիոլոգ Ն. Էլիասը իրավամբ նշում է, թե «սոցիալական աշխարհը զգեստավորված մարմինների աշխարհ է»: Վիզուալ սիմվոլներն արդի քաղաքական հաղորդակցության կենտրոնական տարրն են դարձել: Սրա ապացույցը դեռևս 1960թ. նախագահի թեկնածուների առաջին հեռուստատեսային բանավեճն է, որը ցույց է տվել վիզուալ տարրերի ուժն ու ազդեցությունը քաղաքական որոշումների կայացման, ինչու չէ՝ նաև փոփոխման գործընթացում: Բանավեճը հեռարձակվել էր միաժամանակ ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ: Արդյունքում ռադիոյով ունկնդրողների շրջանում ձևավորվել էր այն տեսակետը, որ ԱՄՆ 37-րդ նախագահ Ռ. Նիքսոնը կհաղթի բանավեճը, քանի որ նա խոսում էր ավելի համարձակ, վստահ և համոզիչ: Մինչդեռ բանավեճը հեռուստատեսությամբ դիտողները այն կարծիքին էին, որ Ջոն Քենեդին ավելի վստահ և նախագահին վայել տեսք ունի: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ Ռ. Նիքսոնը գունատ տեսք ուներ հեռուստացույցի էկրանին և անընդհատ չորացնում էր քրտինքը, արդյունքում ձևավորվել էր անվստահ և թույլ կերպար: Այդ ժամանակ շատ զարմանալի էր, թե ինչպես կարող է արտաքին տեսքը վճռորոշ դեր խաղալ թեկնածուի ընտրվել կամ չընտրվելու հարցում, մինչդեռ ներկայումս վերոնշյալը շատ լայն և ընդունված երևույթ է, և լայնորեն օգտագործվում է քաղաքական գործիչների շրջանում:
Տպավորություն ստեղծելու և համոզման դիտանկյունից վիզուալ սիմվոլների մեջ հիշատակման են արժանի սևեռուն հայացքը, ժպիտը և ժեստերը: Սևեռուն հայացքը կարող է դիտարկվել որպես համոզման միջոց, քանի որ այն փոխանցում է ապրումակցում, ուշադրություն, վստահելիություն, հուսալիություն: Սակայն այն կարող է նաև իշխանության տիրապետման նշան լինել: Ժպիտն, ընդհանուր առմամբ, դրական ազդեցություն ունի: Այն փոխանցում է համակրանք ու վստահություն, և այս համատեքստում ժպտացող քաղաքական գործիչներն ընկալվում են որպես համոզող: Ժպիտի չարաշահումը կարող է ձևավորել անլուրջ տպավորություն, իսկ բացակայությունը կարող է դիտվել որպես սառնասրտություն: Ժեստերի կիրառումը հնարավորություն կտա հիշվել հասարակական գիտակցությունում: Ժեստերը կարող են ենթագիտակցորեն ներթափանցել մարդկանց հիշողություն՝ ունենալով դրական ազդեցություն: Դրանց լեզուն հնարավորություն է տալիս բացահայտել քաղաքական գործիչների թաքնված կողմերը:
Հասարակությունն այսօր հաճախ է առաջնորդվում վիզուալ տարրերով՝ քաղաքական գործչի վերաբերյալ կարծիք ձևավորելիս: Քաղաքական գործիչների վիզուալ կերպարները առաջացնում են զգացմունքներ, զգացողություններ, փոխանցում վերջիններիս անհատականության գծերը, որով ձևավորվում են համապատասխան տպավորություններ և գնահատականներ մարդկանց շրջանում: Այս կոնտեքստում դիտարկենք Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելի և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կերպարները:
Անգելա Մերկելը այն քաղաքական գործիչներից է, ում կերպարի հետ է ասոցացվում «ձեռքերը՝ տնակ» ժեստերը, քանի որ նա շատ հաճախ է կիրառում այն և՛ տեսահաղորդաշարերում, և՛ լուսանկարներում: Այս ժեստը դրական էմոցիա առաջացնող ազդակ է համարվում։ Այն վճռականություն, հեղինակություն արտահայտելու միջոց է և կիրառվում է դիմացինի մոտ վստահություն առաջացնելու համար։ Մերկելն այս ժեստն այնքան հաճախ է օգտագործում ելույթների ժամանակ, որ արդեն դժվար է հասկանալ` անկե՞ղծ է, թե՞ ոչ։ Ուստի, անհրաժեշտ է հետևել նաև նրա խոսքին, դիմային մկաններին, մարմնի շարժումներին՝ հասկանալու համար, թե երբ է նա իրոք «վստահ և վճռական», քանի որ այդ ժպտացող, վստահելի կնոջ մեջ կարող է թաքնվել «փոքրիկ դիկտատորը»։ Մերկելը հաճախ կիրառում է նաև ցուցամատը վերև բարձրացնելու ժեստը, որն օգտագործվում է հրաման արձակելու դեպքում, այն խորհրդանշում է առավելություն, գերազանցություն դիմացինի նկատմամբ։ Եթե զրույցի ժամանակ հանդիպում եք այսպիսի ազդակի, ապա ձեր զրուցակիցը, հավանաբար, ուզում է ցույց տալ, թե «ով է խոսակցության տերը»: Ելույթների ժամանակ նրա հստակ, առանձին-առանձին ասված նախադասությունները, տոնային շեշտադրումները, հաճախ նեղացող աչքերը, ինչպես նաև՝ «ցուցամատի նշան»-ի հաճախակի կիրառումը վկայում են դիկտատոր լինելու մասին։
2012թ. միջազգային հաղորդակցման ասոցացիայի կողմից իրականացված ուսումնասիրությունների տվյալների համաձայն՝ Գերմանիայի կանցլեր Ա. Մերկելը օգտագործում է ավելի շատ ուղիղ սևեռուն հայացք, քան Գերմանիայի նախկին կանցլերը (8%-4%), և չի փորձում շահել լսարանի ձայները չափից շատ ժպտալով. Մերկելը միջին հաշվով րոպեում 7 % է ժպտում:
Ինչ վերաբերում է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին, ապա կարելի է փաստել, որ ժեստերը միակ վիզուալ տարրը չեն, որով Դ. Թրամփն առանձնանում է, վերջինիս կերպարը յուրօրինակ է նաև վառ հագուստի աքսեսուարներով և սանրվածքով: Նախագահի կարմիր փողկապը թերևս նրա արտաքին տեսքի ամենաքննարկված ատրիբուտն է իր սանրվածքից հետո: Յուրաքանչյուր ոճաբան միանգամից կնշի վերջինիս անհամապատասխանությունը նորաձևության ստանդարտներին. նախ՝ չափազանց երկար է (փողկապը պետք է հասնի մինչև գոտի), նեղ է, ինչպես նաև փոքր ու անհարմար հանգույց ունի: Այս համատեքստում հետաքրքիր է հասկանալ՝ արդյո՞ք նախագահը չգիտի՝ ինչպես անհրաժեշտ ձևով հագնվել, թե՞ դա պարզապես ազատական վիզուալ և ոճային մոտեցում է: Վերջինն առավել հավանական է, քանի որ չնայած այն հանգամանքին, որ նախագահը կարող է իրեն թույլ տալ ունենալ ամենաբարձր վարձատրվող ոճաբաններ, նա ինքն է հանդիսանում իր սեփական իմիջմեյքերը՝ հաճախակի դրսևորելով գեղագիտական սադրանքներ: Անշուշտ, նա այս ամենն անում է իր ինքնությունը տարբերվող, հիշվող և առանձնացող դարձնելու նպատակով: Ինչպես նշում է իր կենսագիր Միշել Դ'Անտոնիոն, «ինչքան էլ զավեշտալի թվա, խնամքով հարդարված Թրամփի սանրվածքը նրան իսկապես ճանաչելի է դարձնում»: Իր հագնվելու ոճով նա ապացուցում է արժեքի և նորաձևության համակցության կարևորությունը որպես առանցքային սկզբունք՝ մի կողմից, և անհատական ճաշակ ու անձնային մշակույթ՝ մյուս կողմից:
Հագուստից բացի, Դ. Թրամփի ելույթները հարուստ են նաև ժեստերով: Տարբեր կարծիքներ կան՝ արդյոք Դ. Թրամփը դրանք միտումնավո՞ր է օգտագործում, թե՞ անկախ իր կամքից: Նրա կողմից կիրառած ժեստերն արտահայտում են իշխանության և ղեկավարման նշանակություն, քան համագործակցություն: Ok-ի նշանը նրա կողմից հաճախ կիրառվող ժեստերից է: Ժեստ, որը մատնանշում է հստակություն, ճշգրտություն և կառավարում: Թրամփը նաև հաճախ է խոսում բաց ափերով, որը բաց, ազատ լինելու նշան է: Այս ամենը հնարավորություն է տալիս ստեղծել և պահպանել դրական կերպար և լինել համոզիչ ընտրողների աչքերում:
Մերօրյա իրականության մեջ վիզուալ սիմվոլները դարձել են ժամանակակից սոցիալական, քաղաքական և գաղափարական կյանքի բաղկացուցիչ մասը, ինչպես նաև հասարակության տարբեր շերտերի սոցիալական պատկերացումների բնորոշման աղբյուրը: Շատ քաղաքական գործիչներ երկար ժամանակ են ծախսում, որպեսզի կարողանան սովորել կառավարել վերջինիս դրսևորումները՝ էմոցիաները և ժեստերը: Սակայն դա ոչ միշտ է հաջողվում անել՝ ունենալով հակադարձ ազդեցություն այն տպավորության տեսանկյունից, որ քաղաքական գործիչը փորձում է ինչ-որ բան թաքցնել:
ԼԻԼԻԹ ՇԱՔԱՐՅԱՆ Սոցիոլոգ, PR փորձագետ, ԵՊՀ դասախոս
