Սուսանինյան ինքնազոհություն. իրականությո՞ւն, թե՞ լեգենդ

Մենք գիտենք, որ...

Իվան Սուսանինը 1613 թվականի ձմռանը իր կյանքը զոհել է ցար Միխայիլ Ռոմանովին փրկելու համար: Նա լեհ ինտերվենտների ջոկատը, որը պատրաստվում էր այդ ժամանակ Կոստրոմայի Դոմնինո գյուղի մերձակա կալվածքում գտնվող ցարին բռնել, ուղեկցել է դեպի անանցանելի անտառային ճահիճ, որի արդյունքում էլ լեհերը նրան տանջամահ են արել, բայց չեն կարողացել հետ վերադառնալ:

Իրականում շատ ավելի հավանական է, որ դա այդպես չի եղել:

Բանն այն է, որ այս հերոսական պատմության մեջ բազմաթիվ անհամապատասխանություններ կան: Առաջին հերթին սկսենք նրանից, որ այդ ժամանակ Միխայիլ Ռոմանովը դեռևս ցար չէր: Ըստ պատմագրության, նա թագադրվել է 1613 թվականի մարտի 14-ին. հիշենք, որ Սուսանինը իր սխրանքը գործել էր նույն թվականի ձմռանը, այսինքն՝ ավելի շուտ: Ինչ վերաբերում է Սուսանինին, ապա, ըստ հետազոտողների, անգամ կասկածներ կան ընդհանրապես նրա գոյություն ունենալու վերաբերյալ: Սակայն պատմաբանների մեծ մասը կարծում է, որ իրոք եղել է Իվան Սուսանին անվամբ գյուղացի, որը ապրել է Կոստրոմայից 60 վերստ հեռավորությամբ գտնվող Դերևենկի գյուղում, որն էլ Դոմնինո գյուղի մոտ է: Կարևոր է այն, որ իրականում Միխայիլ Ռոմանովին լեհերից փրկելու ոչ մի անհրաժեշտություն էլ չկար, քանի որ ապագա ցարը այդ ժամանակ իր մոր հետ գտնվում էր Կոստրոմայի մոտ գտնվող լավ պաշտպանված Իպատևյան եկեղեցում ՝ ազնվական հեծյալների մեծ ջոկատի պաշտպանության տակ: Հետո էլ բուն Կոստրոմայում բավական մեծաթիվ ռուսական ուժեր կային:

Այնպես որ, եթե անգամ լեհերի ջոկատը գտներ ցարին, դժվար թե կարողանար հաղթել ճակատամարտում, դրա համար բանակ էր պետք: Այնուամենայնիվ, ամեն ինչ ճիշտ կլիներ, եթե լեհական արխիվներում անգամ մեկ խոսք լիներ Կոստրոմայի շրջանում ինչ-որ ջոկատի կորչելու մասին: Ավելին, որևէ տվյալ չկա այն մասին, որ այդ ժամանակ լեհերն այնտեղ ընդհանրապես եղել են: Այլ բան է, որ այդ խառը ժամանակներում անտառները լիքն էին տարատեսակ կողոպտիչների բանդաներով: Իհարկե, նրանք ցարի համար վտանգ չէին ներկայացնում, բայց հասարակ գյուղացուն կարող էին հանգիստ տանջամահ անել, և շատ հնարավոր է, որ Սուսանինը նրանց հերթական զոհերից մեկն էր: Ըստ այս լեգենդը հետազոտող Սոլովյովի, Սուսանինին տանջամահ են արել ոչ թե լեհերը կամ լատիշները, այլ կազակները: Իսկ մեկ այլ հետազոտող՝ Կոստոմարովը, այն կարծիքին է, որ Սուսանինին սպանել են կողոպտիչները, բայց անհայտ է, թե արդյո՞ք դա կապված է եղել նրա հետ, որ նա չի ասել ցարի տեղը:

Հնարավոր է, որ լեգենդի հիմքում ընկած է լեհ սպա Մասկևիչի պատմածը: Ըստ նրա, 1612 թվականին Վոլոկալամսկի տարածքում լեհական պարենային սայլերը մոլորվել են անտառներում, իսկ որպես ուղեկցող վերցված ռուս գյուղացին նրանց տարել է հակառակ ուղղությամբ, որի համար էլ սպանվել է լեհերի կողմից: Սակայն Մասկևիչը չի նշել գյուղացու ազգանունը: Սուսանինին առաջին անգամ որպես Ռոմանովների դինաստիայի հիմնադիր Միխայիլին փրկող հերոս ներկայացրել է 1767 թվականին Կոստրոմա այցելած թագուհի Ելիզավետա Երկրորդը: Իսկ 1812 թվականին ռուս գրող, հրապարակախոս և պատմաբան Գլինկան նրան դարձրել է հայրենիքի համար ինքնազոհված հերոս՝ չօգտվելով ոչ մի պատմագրական աղբյուրից: Այդ ժամանակներից էլ Իվան Սուսանինը մտել է պատմության գրքեր, տարբեր ստեղծագործություններ և այլն:

Նշենք, որ Իվան Սուսանինի սխրանքի հիմնական ապացույցն այն է, որ 1619 թվականին ցարը Սուսանինի աներոջը՝ Բոգդան Սոբինին է նվիրել գյուղի կեսը՝ ազատելով հարկերից: Մի խոսքով, վերջինս և նրա հետնորդները կալվածատեր են դարձել: Բոլշևիկների իշխանության գալուց հետո Սուսանինը դասվեց «ցարի ծառաների» շարքը, և անգամ ապամոնտաժվեց Կոստրոմայում գտնվող նրա արձանը, բայց դա երկար չի տևել: Բոլշևիկյան պրոպագանդան 1930-ականներին կտրուկ շրջադարձ է կատարել և սկսել հերոսացնել Սուսանինին այնպես, ինչպես Մինինին, Պոժարսկուն, Նևսկուն, Դոնսկոյին և անգամ ցարեր Իվան Ահեղին և Պետրոս Առաջինին: Ժամանակը դա էր պահանջում, պետք էին անձնազոհ հերոսներ:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Orer.am-ը