«Խոսել ճանապարհ բացելու, հանքը լավ կամ վատ շահագործելու մասին այլևս հնարավոր չէ». «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
«Սիրելի ջերմուկցիներ, խնդրում եմ, ապաշրջափակել Ամուլսար տանող ճանապարհները»: Սա էր վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ուղիղ եթերի հիմնական ուղերձը:
Եթեր, որը տևեց 41 րոպեից ավելի, բարձրացվեցին հարցեր, որոնց պատասխանները Ջերմուկի բնակիչները և փորձագիտական հանրույթը վաղուց է տվել, սակայն, կարծես թե, անտեսելով դրանք, վարչապետը խնդրում է ջերմուկցիներին բացել դեպի Ամուլսար տանող ճանապարհները, որպեսզի «Լիդիան» ընկերության աշխատակիցները կարողանան մուտք գործել հանքի տարածք:
Վարչապետն ասում է՝ ՀՀ օրենսդրությամբ չկա ոչ մի մեխանիզմ, որով շրջակա միջավայրի նախարարությունը կարող է ասել, որ նոր ՇՄԱԳ պետք է իրականացվի: Սա նույնն է, ինչ ավելի վաղ «Փաստի» հետ զրույցում ասել էր էկոլոգ-իրավաբան Նազելի Գրիգորյանը, որ եթե «Լիդիանն» ասի, որ նոր ՇՄԱԳ չի անցկացնում, կառավարությունն ի՞նչ է անելու:
«Նոր ՇՄԱԳ-ի անցկացումը «Լիդիանի» իրավունքն է, չեն կարող պարտադրել, որ նա նոր ՇՄԱԳ ներկայացնի, և փորձաքննության ենթարկեն: Այդ փաստաթուղթը պատրաստում է հանքարդյունահանող ընկերությունը, հիմա կառավարությունն ինչպե՞ս կարող է իրենց տեղը որոշում կայացնել»,-նշել էր Վարդանյանը:
Հաջորդիվ Փաշինյանն ասում է՝ կառավարությունում տեղի ունեցած վերջին հանդիպում-քննարկումների ժամանակ «Լիդիանը» պաշտոնապես հայտարարել է, որ Ամուլսարի հանքը կշահագործի 100 տոկոս անվտանգ, այսինքն` ոչ մի լիտր աղտոտված ջուր չի արտահոսի արտաքին միջավայր, օդի որակը չի փոխվի, ստորերկրյա և մակերեսային ջրերը չեն աղտոտվի, կենսաբազմազանության հետ խնդիրներ չեն առաջանա:
«Հակառակ դեպքում՝ ՀՀ օրենսդրությունից բխում են որոշակի գործողություններ, որ շեղումների պարագայում 90 օր ժամանակ է տրվում դրանք վերացնելու համար, եթե չեն վերացվում, հանքը փակվում է, և որևէ մեկն այս հարցում վերապահում չի կարող ներկայացնել:
Իմ արձանագրումը որպես պաշտոնյա հետևյալն է. առնվազն այս պահի դրությամբ՝ չունենք Ամուլսարի հանքի շահագործումը արգելելու որևէ իրավական հիմնավորում, բայց չենք կարող հաշվի չառնել մեր հանրության շրջանում առկա անհանգստությունները:
Մյուս կողմից չենք կարող նաև հաշվի չնստել Հայաստանի տնտեսական հանրության անհանգստությունների հետ:
Ունենք որոշակի ազդակներ, որոնք վկայում են՝ եթե Ամուլսարի շուրջ ստեղծված իրավիճակը ճշգրիտ չկառավարենք, պետական մոտեցում չցուցաբերենք, ապա դա կարող է հանգեցնել Հայաստանի վարկանիշի վատթարացմանը»,-նշում է Փաշինյանը:
Ուղիղ եթերի ժամանակ վարչապետը հանդես է գալիս մի քանի առաջարկներով, որոնցից առաջինն ուղղված է ջերմուկցիներին:
«Ուզում եմ Ջերմուկ քաղաքի բնակիչներին խնդրել, որ նրանք ապաշրջափակեն Ամուլսարի հանք տանող ճանապարհները:
Փակ ճանապարհն այսօր Հայաստանի համար, միջազգային իմիջի և վարկանիշի տեսակետից, լրջագույն պրոբլեմներ է ստեղծում: Հանձնարարական եմ տվել բնապահպանության տեսչական մարմնին, որպեսզի վերջինս Ամուլսարում սկսի ստուգումներ՝ պարզելու համար ավելի վաղ շրջակա միջավայրի նախարարության բարձրացրած մի շարք հարցերի պատասխանները:
Միևնույն ժամանակ կան հարցեր, որոնց պատասխանները պետք է տա նախաքննությունը՝ քննչական կոմիտեում ընթացող քրեական գործով: Անկախ ամեն ինչից՝ Հայաստանի կառավարությունն ունի հնարավորություն իրականացնել ամենօրյա մոնիթորինգ՝ Ամուլսարի հանքում տեղի ունեցող աշխատանքների ազդեցությունը գնահատելու համար:
Ենթադրենք՝ սեպտեմբերին «Լիդիանը» նորից հասանելիություն է ստանում դեպի հանք: Իրենք պետք է նախ տարածքն ուսումնասիրեն: Վերջիններիս գնահատմամբ՝ այնտեղ ամենաշուտը շինարարական աշխատանքները կսկսեն 2020 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին:
Բուն հանքի շահագործումը տեղի կունենա ամենամոտը 2020 թվականի չորրորդ եռամսյակում, իսկ հավանական է, որ այն վերաբացվի 2021 թվականի առաջին եռամսյակում:
Այսինքն՝ հնարավորություն ունենք այս ընթացքում հանդարտ պայմաններում մեր հարցերի պատասխանները ստանալու»,-ընդգծում է Փաշինյանը:
Բնապահպան Սիլվա Ադամյանը «Փաստի» հետ զրույցում նշում է, որ այս ուղիղ եթերում հնչած մտքերը և կոչը ջերմուկցիներին՝ բացելու ճանապարհները, անսպասելի չէին:
Պայքարում ենք տանտիրոջ իրավունքով, ուզում ենք, որ մեր տունն այդպիսին լինի՝ առանց հանքի: Առաջ էլ էինք ուզում, սակայն մեզ չթողեցին հասկանալի պատճառներով, և եթե հիմա էլ տարբերություն չկա, ապա էլ ինչի՞ համար էր վարչապետը և ամբողջ ժողովուրդը պայքարում 2018 թվականին:
Ջերմուկցիների հետ խոսել ճանապարհ բացելու կամ հանքը լավ կամ վատ շահագործելու մասին այլևս հնարավոր չէ»,-եզրափակում է մեր զրուցակիցը: Կապ չունի, թե հանքը որ թվականին կշահագործվի, պայքարում ենք, որ այն ընդհանրապես չշահագործվի:
«Այն դիրքորոշումը, որը նա ավելի վաղ արտահայտել էր, որ եթե հանքի շահագործումը զրո ազդեցություն ունենա Ջերմուկի և շրջակա բնակավայրերի ջրերի, օդի վրա, ապա հանքը կշահագործվի, վերահաստատեց իր ուղիղ եթերի ժամանակ:
Փորձագետներն ամեն օր մի նոր ապացույց են ներկայացնում հանքի շահագործման անթույլատրելիության մասին: 1956 թվականին Ամուլսարում հետազոտություն է իրականացվել: Փաստաթղթերից պարզ երևում է, որ այն ժամանակ Ամուլսարում շեշտը դրվել է ուրանի վրա:
Իսկ ներկայիս հետազոտությունների ժամանակ Ամուլսարում ուրանի առկայությունը չի ստուգվել, և կա ճառագայթային անվտանգության խնդիր:
Այս մասին օրերս հայտարարեց նաև ԳԱԱ քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրեն Սեյրան Մինասյանը: Սրանք անհերքելի փաստեր են, իսկ «Լիդիանի» ՇՄԱԳ-ի մեջ բառ անգամ չկա ուրանի մասին:
Իրենք ուսումնասիրել են, ծանոթ են տարածքին, բայց փաստ է, որ չեն անդրադարձել ուրանի առկայության խնդրին: Չգիտեմ` ինչպես որակեմ վարչապետի այս վերջին հայտարարությունները»,-ասում է Ադամյանը:
Ամուլսարի խնդիրը միայն պետություն և միջազգային կազմակերպություն շփման տիրույթում չէ:
Ջերմուկի բնակիչները մեկ տարուց ավելի է՝ շարունակում են փակ պահել դեպի հանք տանող ճանապարհները՝ համարելով, որ երկրի ապագան շատ ավելի կարևոր է, քան առողջարանի մոտ գտնվող հանքից ստացվող ֆինանսական միջոցները, մի քանի աշխատատեղը:
Ջերմուկի բնակիչ Ահարոն Արսենյանը «Փաստի» հետ զրույցում նշում է՝ չի հավատում, որ վարչապետից նման հայտարարություն լսեց:
«Մեկ տարի շարունակ սպասել ենք, որ այս հարցը կլուծվի, որոշակի գործընթաց է եղել: Ջերմուկցիների համար սա հանք լինել-չլինելու խնդիր չէ, այլ կյանքի հարց է: Սպասել ենք, որ փորձաքննություն լինի, որևէ կերպ չենք խոչընդոտել որևէ գործընթացի:
Վարչապետն ասել էր՝ պատվիրել ենք հետազոտություն, դրա արդյունքների հիման վրա որոշում կկայացնենք: Հետազոտության արդյունքները հրապարակվում են, իրեն սխալ են զեկուցում, թե ոչ մի վնաս չկա, և «Էլարդ» ընկերությունը դրական եզրակացություն է տվել: Դրանից հետո խոսվում է հանքի շահագործման մասին, բայց հասկանում ենք, որ ինչ-որ բան այն չէ:
Տեղի է ունենում տեսակոնֆերանս, որի ժամանակ փորձագետներն ասում են՝ «Լիդիանի» ՇՄԱԳ-ը թերի է, կան չհաշվարկված հարցեր, ռիսկային գործոններ, հաշվարկներ, որոնք ընդհանրապես չեն էլ իրականացվել «Լիդիանի» կողմից:
Այդքանից հետո մեր վարչապետն ասում է, որ բացենք ճանապարհները, և եթե որոշ ժամանակ հետո սխալներ ի հայտ գան, դրանց հիման վրա նորից կփակենք հանքը:
Բոլորս էլ գիտենք, որ հանքարդյունաբերության վերաբերյալ մեր օրենսդրությունը թերի է, այս դեպքում ինչպե՞ս ենք հետագայում մոնիթորինգ կամ էլ այլ գործողություններ անելու՝ սխալները պարզելու համար:
Այդ հարցը գոնե մեկ տարվա ընթացքւմ պետք է լուծված լիներ»,-ասում է Արսենյանը:
Նա անդրադառնում է ջերմուկցիների ներկայիս դիրքորոշմանը՝ վարչապետի՝ Ամուլսար տանող ճանապարհներն ապաշրջափակելու առաջարկի վերաբերյալ:
«Որևէ մեկի հետ հանքը լավ կամ վատ շահագործելու ծրագիրը մտադիր չենք քննարկել, որովհետև մեկ տարուց ավելի է՝ ջերմուկցիները հաստատակամ պայքարում են:
Միգուցե առաջին օրը, երբ փակել էինք ճանապարհը, հնարավոր լիներ ինչ-որ բան քննարկել, բայց հիմա հաստատ հնարավոր չէ»:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
