Անդրկովկաս. հայացք անցյալին և կանխատեսում եկող տարվա համար
expert.ru-ն իր «Անդրկովկասը 2019 թվականին. ոչ միասնական տարածաշրջան» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Անդրկովկասը այն տարածաշրջանն է, որին բաժին է ընկել հետխորհրդային շրջանի հակամարտությունների երկու երրորդը, և որտեղ հայտնվել են այնպիսի ինքնահռչակ հանրապետություններ, որոնք այնքան կայունություն ու կշիռ են ձեռք բերել, որ անհնար է նրանց անվանել անջատողական կազմավորումներ, քանի որ դրանք դե ֆակտո պետություններ են պետություններին բնորոշ բոլոր կառույցներով:
Հետխորհրդային տարածքի երկրներից հենց Անդրկովկասում է արձանագրվել նախագահական իշխանության փոխանցում հորից որդուն (Ադրբեջան), Վրաստանը մոտ երկու տասնամյակ չի կարողանում լուծել իրավական եղանակով իշխանության փոխանցման հարցը, իսկ Հայաստանն էլ այն հետխորհրդային պիոներ երկիրն էր, որտեղ նախկին նախագահը արդեն որպես կոշտ ընդդիմադիր փորձել է նորից գալ իշխանության (2008, Լևոն ՏերՊետրոսյան):
Կովկասի տարածաշրջանը ներկայումս ոչ հաճախ է հայտնվում արդիական քաղաքական քննարկումների դաշտում, սակայն այն պահպանում է իր սեփական նշանակությունը: Այդ տարածաշրջանի մասին խոսում են սովորաբար ավելի լայն համատեքստում, լինի դա Սևծովյան տարածաշրջանի անվտանգությունը, թե իրավիճակը Մերձավոր Արևելքում:
Ադրբեջանի համար ղարաբաղյան հարցը քաղաքական օրակարգի հիմնական հարցերից է: Այդ երկրի ցանկացած կարևոր որոշում՝ լինի դա ինտեգրացիոն նախագիծ, թե երկկողմանի հարաբերությունների խորացում որևէ երկրի հետ, դիտարկվում է հենց ղարաբաղյան հիմնահարցի լուծման համատեքտում: Ադրբեջանական մոտեցումների պրագմատիզմը զգացվում է ամեն ինչում:
Բաքուն խուսափում է միությունների և դաշինքների մեջ մտնելուց և պարտավորություններ ստանձնելուց, բայց միաժամանակ փնտրում է երկկողմանի արդյունավետ կապեր: Միաժամանակ Ադրբեջանը խուսափել և խուսափելու է լայնամասշտաբ ռազմական հակամարտություններից, քանի որ 2016 թվականի «քառօրյա պատերազմը» ոչ երկիմաստ կերպով ցույց տվեց, որ ներկայիս իրավիճակում անհնար է հույս դնել բլիցկրիգի վրա:
Միևնույն ժամանակ, Բաքուն շարունակելու է աճեցնել իր տնտեսական պոտենցիալը և փնտրել ներդրումներ տնտեսության դիվերսիֆիկացիայի նպատակով: Երկրում սկսվել է նաև մասշտաբային կադրային հեղափոխություն:
Հեյդար Ալիևի կադրերի փոխարեն գալիս են ներկայիս նախագահի կադրերը, որոնք պետք է մի կողմից՝ երկրի «չմիավորման» քաղաքականությանը նոր ազդակներ հաղորդեն, իսկ մյուս կողմից՝ նոր արյուն ներարկեն իշխանության մեջ առանց «մայդանների» և սոցիալական ցնցումների: Այնուամենայնիվ, միջնաժամկետ և հատկապես երկարաժամկետ հեռանկարում պահպանվում է վտանգը Ադրբեջանի համար ոչ համակարգային ընդդիմության կողմից և հատկապես ռադիկալ իսլամիստների կողմից:
Հայաստանում տեղի ունեցած «թավշյա հեղափոխությունը» փաստեց այդ երկրում առկա երկու քաղաքական միտում՝ հետխորհրդային շրջանի իշխող էլիտայի փոփոխություն և երկրի վերածում խորհրդարանական հանրապետության:
Խորհրդանշական է այն, որ ներկայիս ղեկավար Նիկոլ Փաշինյանի համար ռուսերենը ոչ թե երկրորդ մայրենի լեզու է, այլ «սերտած»: Առայժմ Փաշինյանի վարկանիշը այնքան բարձր է, որ ներկայումս իշխանությունը ոչ մի լուրջ խնդիրներ չի ունենա:
Սակայն հետագայում իրադրությունը կփոխվի, և երկիրը կհայտնվի քաղաքական-կուսակցական դաշինքների տրոհման, կոալիցիաների ստեղծման և անվերջանալի ընտրությունների փաստի առաջ:
Իզուր չէ, որ Հայաստանի վարչապետն արդեն սկսել է խոսել երկրի՝ նախագահական կառավարման վերադարձի մասին, և հավանաբար նման քայլեր կձեռնարկվեն: Կարճաժամկետ հեռանկարում Փաշինյանը ստիպված կլինի պաշտպանել իր իշխանությունը արդեն ոչ թե հեղափոխական, այլ ադմինիստրատիվ-բյուրոկրատական մեթոդներով:
Չնայած Ռուսաստանը շատ ցավոտ է տարել հայաստանյան իշխանափոխությունը, բայց, այնուամենայնիվ, ընդունել է Փաշինյանին: Ամենայն հավանականությամբ, ապագայում Հայաստանը կշարունակի էլ ավելի խորացնել կապերը Ռուսաստանի հետ:
Վրաստանը փախչում է իր հետխորհրդային անցյալից անգամ չլուծված տարածքային խնդիրների առկայության պայմաններում: Եվ դա փորձում է իրականացնել Արևմուտքի հետ (ՆԱՏՕ, ԵՄ, ԱՄՆ) շփումները ակտիվացնելու միջոցով:
Այնուամենայնիվ, այդ ամենը երկարատև գործընթաց է: Նման պայմաններում Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հարցերում Ռուսաստանի հետ փոխզիջումային լուծումների հասնել անհնար է:
Որպես արդյունք՝ Վրաստանին կպահանջվի հարաբերությունների դիվերսիֆիկացիա և կառաջանա Ռուսաստանի հետ պրագմատիկ հարաբերություններ հաստատելու հարցը: Կանխատեսում. կարճաժամկետ և միջնաժամկետ հեռանկարում Անդրկովկասը կմնա բաժանված տարածաշրջան: Կշարունակվի «երեք երկիր. երեք տարբեր ռազմավարություններ» սկզբունքը: Հայաստանը կփորձի մնալ Ռուսաստանի դաշնակից, իսկ Վրաստանը կփորձի համագործակցել «կոլեկտիվ Արևմուտքի» հետ:
Այնուամենայնիվ, դրա համար և՛ Երևանը, և՛ Թբիլիսին կունենան ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին սահմանափակումներ:
Քիչ հավանական է, որ Մոսկվան ողջունի ՆԱՏՕ-ի և ԵՄ-ի հետ Երևանի համագործակցության ձևավորումը, իսկ Վաշինգտոնը Վրաստանի կողմից Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ հարաբերությունների բարելավումը: Ադրբեջանը կմնա հավատարիմ «չմիավորման» քաղաքականությանը:
Ինչ վերաբերում է արտաքին խաղացողներին, ապա Կովկասը չի կորցնի իր նշանակությունն ու գրավչությունը, նույնիսկ եթե անգամ ստվերվի աշխարհաքաղաքական այլ գլուխկոտրուկներով, լինի դա Ուկրաինայի հարավ-արևելքը, «քրդական հարցը», Իրանը, թե Սիրիան:
Դժվար է տարածաշրջանի նկատմամբ ակնկալել ընդհանուր մոտեցում: ԱՄՆ-ը և Ռուսաստանը կպահպանեն ընտրողական փոխհամագործակցությունը ղարաբաղյան կարգավորման հարցով, բայց կշարունակեն բախվել Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի կարգավիճակի շուրջ:
Իրանը և Թուրքիան կփորձեն խաղալ իրենց առանձին խաղերը՝ չկապակցվելով ռուսական կամ արևմտյան բևեռներին, չնայած պաշտոնապես Անկարան կպահպանի իր անդամակցությունը ՆԱՏՕ-ին:
Կամո Խաչիկյան
