Տնտեսական ոլորտում արմատական բարեփոխումներ կատարելու փոխարեն իշխանություններն ընտրել են նվազագույն դիմադրության ուղին
Միջազգայինeurasia.expert-ն ««Ավտոմոբիլային բում» ԵԱՏՄ-ում. դասեր Հայաստանի համար» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ 2020 թվականը հայ ավտոսիրողների և ավտոմեքենաներ վաճառողների համար սկսվել է բավականին ոչ ուրախ: 2019 թվականը վերջին տարին էր, երբ Հայաստանը արտոնյալ ռեժիմ ուներ ԵԱՏՄ շրջանակներում, և որոշ ապրանքներ ներմուծելիս, ներառյալ ավտոմեքենաները, մաքսատուրքերը վճարել են արտոնյալ չափով: Միևնույն ժամանակ, 2020 թվականի առաջին նիստում Հայաստանի Ազգային ժողովը չի ընդունել ավտոմեքենաների ներմուծման ԱԱՀ-ի իջեցման վերաբերյալ նախագիծը:
Ըստ այդ նախագծի, նախատեսվում էր 3-5 տարեկան մեքենաների ներմուծման համար սահմանել 5% ԱԱՀ՝ 20% -ի փոխարեն, իսկ 5-10 տարեկան ավտոմեքենաների համար՝ 10%: Այնուամենայնիվ, իշխող մեծամասնությունը մերժել է օրինագիծը՝ իր դիրքորոշումը բացատրելով այն փաստով, որ նման կերպ երրորդ երկրներից ներմուծումը հարկվելու է ավելի քիչ, քան ներմուծումը ԵԱՏՄ երկրներից:
Միևնույն ժամանակ, այս ոլորտում առկա խնդիրները չեն սահմանափակվել միայն ներհայկական մարտերով, և Հայաստանի ու Ղազախստանի միջև ծագել է մինի-կոնֆլիկտ՝ կապված հայաստանյան պետհամարանիշներով տասնյակ հազարավոր մեքենաներ Ղազախստան ներմուծելու հետ:
Կոնֆլիկտի էությունն այն է, որ ըստ պաշտոնական Նուրսուլթանի, Հայաստանի համար մեքենաներ ներմուծելու արտոնյալ ռեժիմի պատճառով ղազախական գանձարանը չի ստացել մոտ 170 միլիոն դոլար հարկային եկամուտ: Իրավիճակը կարգավորելու համար երկու երկրների իշխանությունները բանակցություններ են վարում:
Հայաստանի 2018 թվականի իշխանափոխությունը, ի թիվս այլ բաների, պայմանավորված էր երկրում տիրող սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակի հետ: Փողոց դուրս եկած մարդկանց մեծ մասը ակնկալում էր արմատական փոփոխություններ, որոնք թույլ կտային կարճ ժամանակահատվածում շոշափելի արդյունքներ ունենալ:
Այնուամենայնիվ, տնտեսական ոլորտում արմատական բարեփոխումներ կատարելու փոխարեն իշխանությունները ընտրել են նվազագույն դիմադրության ուղին՝ վիճակագրական տվյալների մանիպուլ յացիաները, կամ, ժողովրդի լեզվով ասած՝ տնտեսական հավելագրումները:
Արդեն 2020 թվականին կարող են դժվարություններ առաջանալ կառավարության համար, քանի որ տնտեսական աճի և բյուջեի եկամուտների սահմանված մակարդակը պետք է պահպանել, իսկ դրանց ապահովման գործիքները ավելի ու ավելի քիչ են: Նոր կառավարության համար տնտեսական և բյուջեի եկամուտների աճ ապահոված հավելագրումների կարևոր հոդված է եղել հենց ավտոմեքենաների ներմուծումը և հետագա վերավաճառքը:
Ավելին, հավելագրումներն արվել են երեք ուղղությամբ՝ գործազուրկների թվի իջեցում, բարեկեցության ավելացում և հարկային մուտքերի աճ: Ավելի կոնկրետ, 2019 թվականին ավտոմեքենաների ներմուծումն ու վերավաճառքը դարձել էր Հայաստանի տնտեսության կարևորագույն ճյուղերից մեկը, որն էլ ապահովել էր բյուջեի եկամուտների զգալի աճ: Այդ տարի երկիր է ներմուծվել ավելի քան 189 000 մեքենա, որոնց մաքսազերծումից երկրի բյուջեն ստացել է մոտ 200 միլիոն դոլար:
Շատ տնտեսագետներ բյուջեի եկամուտների այդ աճը անվանել են «տոքսիկ», քանի որ այն կարճաժամկետ բնույթ է կրում և ստեղծում է աճող բարեկեցության պատրանք: Ընդ որում, այդ ամենը բերել է երկրում առկա արժութային զանգվածի ավելացման, ինչն ի վիճակի չէ ստեղծել լրացուցիչ արժեք:
Փողը մտել է տնտեսություն, բայց դա չի ապահովել ապրանքների և ծառայությունների համադրելի աճ, որովհետև բացի այն, որ մեքենաների ներկրումը արդեն դադարել է, ներմուծվածներն էլ հիմնականում չեն օգտագործվում:
Շատերը 5-6 մեքենա են գնել` հույս ունենալով դրանք թանկ գնով վերավաճառել 2020 թվականին, բայց դա, հավանաբար, անհնար կլինի, և մեքենաների վրա ավտոտնակներում փոշի կնստի: Այսպես կոչված հավելագրումների մեջ ուշագրավ է նաև զբաղվածության աճի և գործազուրկների թվի նվազման մանիպուլ յացիան:
Ըստ որոշ տնտեսագետների, գործազրկության մակարդակը երկրում նվազել է ոչ թե իրական տնտեսական առաջընթացի պատճառով, այլ այն պատճառով, որ Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեն գործազուրկների թվից հանել է երկրի մոտ 50 հազար այն բնակիչներին, որոնք զբաղվել են ավտոմեքենաների ներկրմամբ: Սա թույլ է տվել իջեցնել գործազրկության պաշտոնական մակարդակը 17,5% -ից մինչև 13%-ի:
Ինչպես բյուջեի եկամուտների ավելացման, այնպես էլ զբաղվածության ցուցանիշների մանիպուլ յացիաների դեպքում, այդ քայլերը ժամանակավոր են և չեն ապահովում կառուցվածքային վերափոխումներ երկրի տնտեսության մեջ:
Մեծ թվով ավտոմեքենաների ներկրման հետ կապված ևս մեկ խնդիր է առաջացել: Փորձագետների կարծիքով դրանց մեծ մասը գնվել է վարկով, ինչը բերել է երկրի քաղաքացիների վարկային բեռի ավելացման: Միևնույն ժամանակ, ավտոմոբիլային շուկայի փլուզման մեծ ռիսկի պատճառով (շատ առաջարկ և քիչ պահանջարկ), բանկերը կհայտնվեն այնպիսի իրավիճակում, երբ վարկերը ժամանակին չեն մարվի, ինչը հղի է այնպիսի խնդիրներով, որոնք ստիպված կլինի լուծելԿենտրոնական բանկը:
Գրեթե ցանկացած որոշում ունի իր քաղաքական և տնտեսական տրամաբանությունը: Այս դեպքում ակնհայտ է, որ ավտոմեքենաների ներմուծման դրույքաչափերը բարձրացնելու որոշումը պայմանավորված է ԵԱՏՄ այն անդամ երկրների ցանկությամբ, որոնք ունեն իրենց ավտոարդյունաբերությունը: Միևնույն ժամանակ, գաղտնիք չէ, որ դաշնակցային հարաբերությունները կառուցվում են սեփական դիրքորոշումները գործընկերներին փոխանցելու և այն պաշտպանելու ունակությամբ:
Այլ կերպ ասած, հաճախ հարցը հենց բանակցելու ունակությունն է: 2019 թվականը ԵԱՏՄ-ում Հայաստանի նախագահության տարին էր, ինչը լավ առիթ էր, որպեսզի պաշտոնական Երևանը գործընկերներին ներկայացնի իրավիճակի և առաջացած խնդիրների տեսլականը, ինչպես նաև առաջարկի, օրինակ՝ մաքսատուրքերի դասակարգում՝ հաշվի առնելով այն, որ երկիրը չունի իր ավտոարդյունաբերությունը: Բայց դա չի արվել:
Հայաստանի նախորդ իշխանություններին հաճախ քննադատել են ազգային շահերը լիարժեք պաշտպանելու անկարողության համար: Հայաստանի ներկայիս կառավարությունը ևս որակապես չի տարբերվում իր նախորդներից:
