Գործ ունենք տագնապի գործընթացի հետ․ Ղարաբաղյան հարցը Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման միակ խոչընդո՞տն էր․ «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
eadaily.com-ը «Ղարաբաղը միակ խոչընդոտը չէ. ո՞ւր է գնում և ո՞ւր է տանում հայթուրքական երկխոսությունը» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ, ըստ թուրքագետ, Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի միջազգային հարաբերությունների և քաղաքագիտության ծրագրի ղեկավար Վահրամ ՏերՄաթևոսյանի, Թուրքիայի հետ երկխոսության պատրաստ լինելու մասին հայկական էլիտայի հայտարարությունների համատեքստում կարևոր է այն փաստը, որ Ղարաբաղյան 44-օրյա պատերազմում կորստի և ավերման արդյունքում Հայաստանը «վերաիմաստավորել է իր երկար տարիների ռազմավարությունն այնպես, որ տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատելու թեզը դարձել է պաշտոնական Երևանի պարտականությունը»:
Հայ-թուրքական հեռավար երկխոսության առումով թուրքագետը մատնանշել է Թուրքիայից Հայաստանին ուղղված ուղերձների անհամապատասխանությունը: «Եթե «Թուրքիայի կողմից դրական ազդակներ» ասելով՝ Փաշինյանը նկատի ունի Էրդողանի վերջին հայտարարությունները, ապա դա առնվազն մտահոգություն է առաջացնում, քանի որ Էրդողանի նախապայմանների լեզուն ընկալվում է որպես երկխոսություն վերսկսելու ցանկություն,- նշել է նա,- գաղտնի բանակցություններ, շփումներ և կուլիսային հանդիպումներ գուցե թե կան, դա դժվար է ասել:
Սակայն, եթե այս պահին ունենք այն, ինչ հայտնի է հանրային հարթությունում, ապա գործ ունենք տագնապալի գործընթացի հետ»: Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի՝ Երևանի հետ հարաբերությունները աստիճանաբար կարգավորելու պատրաստակամության մասին հայտարարության մեջ Հայաստանի իշխանությունները տեսնում են «Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման և հայ-թուրքական երկաթուղու վերականգնման շուրջ քննարկումների հնարավորություն»: Այնուամենայնիվ, շատ փորձագետներ և ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ Էրդողանի ուղերձները դիտարկում են որպես ծուղակ: Նրանց կարծիքով, Էրդողանի հայտարարությունը թեև քողարկված, բայց գործնականում պարունակում է բոլոր նախապայմանները, որոնք Թուրքիան առաջ էր քաշում ոչ վաղ անցյալում:
Նրանք գալիս են այդ եզրակացությանը՝ նշելով Էրդողանի հետևյալ ձևակերպումները. «հարաբերությունների կարգավորումը պետք է հիմնված լինի պետությունների տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման վրա», «ոչ վաղ անցյալի պատմությունը չպետք է խոչընդոտ հանդիսանա», «միակողմանի մեղադրանքների փոխարեն պետք է հնչեն հաշտեցման մոտեցումներ» և «Հայաստանը պետք է խաղաղության պայմանագիր կնքի Ադրբեջանի հետ»: Նրանք մեկնաբանում են թուրք առաջնորդի խոսքերը որպես պահանջ Հայաստանին՝ չմեղադրել Թուրքիային 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության իրականացման մեջ և ճանաչել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը՝ դրանով իսկ վերջնականապես փակելով Ղարաբաղի հարցը հօգուտ Բաքվի: Երևանն ու Անկարան 2009 թվականին, ԱՄՆ -ի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի աջակցությամբ, նախաձեռնել էին երկկողմ հարաբերությունների կարգավորման գործընթաց:
Կողմերը նույնիսկ սահմանը բացելու և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու վերաբերյալ արձանագրություն էին ստորագրել Շվեյցարիայի Ցյուրիխ քաղաքում, սակայն այն բանից հետո, երբ Անկարան հայ-թուրքական «ֆուտբոլային դիվանագիտություն» կոչվող գործընթացը կապեց Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հետ, գործընթացը տապալվեց: Այդ ժամանակվանից ի վեր, ըստ Վահրամ ՏերՄաթևոսյանի, Հայաստանի հետ հարաբերությունների վերաբերյալ Թուրքիայի տեսակետները չեն փոխվել: «Թուրքիան շարունակում է դիտարկել Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը, առաջին հերթին երկկողմ պատմաքաղաքական համատեքստի տեսանկյունից, - կարծիք է հայտնել զրուցակիցը,- մինչդեռ Հայաստանը շարունակում է Թուրքիայի հետ միջպետական հարաբերությունների կարգավորումը դիտարկել 90 -ականների սկզբին հաստատված տրամաբանության տեսանկյունից ՝ համարելով, որ Ղարաբաղյան հարցը Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման միակ խոչընդոտն էր»:
Իրականում, նրա կարծիքով, հայ-թուրքական հարաբերություններում Ղարաբաղի խնդիրը ամենաքննարկվողներից է եղել, սակայն Թուրքիայի համար այն եղել է միայն մեկը մի շարք այլ նախապայմանների շարքում: «Եվ իր նշանակության առումով, թերևս, այն զիջում է հայ-թուրքական հարաբերությունների խորքում առկա հիմնարար բնույթի մի շարք այլ հարցերի», - նշել է թուրքագետը: Տեր-Մաթևոսյանը պատահական չի համարում, որ Էրդողանը խոսում է հարաբերությունների աստիճանական կարգավորման մասին, մինչդեռ Հայաստանի վարչապետը շտապում է հնարավորինս արագ սկսել «խոսակցություններ կարգավորման մասին»:
«Էրդողանն ակնարկում է վստահության և պատմության չքաղաքականացման մասին, մինչդեռ Հայաստանի վարչապետը խոսում է Հայաստանը Արևելքի և Արևմուտքի միջև տրանսպորտային հաղորդակցության խաչմերուկ դարձնելու մասին»,-նշել է փորձագետը և եզրակացրել, որ Հայաստանն ու Թուրքիան «շարունակում են խոսել տարբեր լեզուներով»: Այս առումով նա կոչ է արել պաշտոնական Երևանին՝ դանդաղեցնել տեմպը և ճիշտ վերլուծել Թուրքիայի ուղերձները: «Անհրաժեշտ է դասեր քաղել վերջին 30 տարվա ձեռքբերումներից և ձախողումներից, - բացատրել է փորձագետը, - հաշվի առնելով Թուրքիայի ամբիցիաները՝ անիմաստ է Թուրքիայի հետ խոսել խաղաղության մասին»: «Թուրքիան խոսել և շարունակելու է խոսել Հայաստանի հետ նախապայմանների լեզվով, քանի դեռ Հայաստանը նման հապճեպություն է ցուցաբերում, - վստահ է փորձագետը,-եթե Ցյուրիխի արձանագրություններում Թուրքիան դժվարությամբ, բայց հասավ իր համար ցանկալի ձևակերպումներին, ապա այս անգամ ավելի վաղ մերժված և Հայաստանում ու Սփյուռքում դիմադրության արժանացած թեզերը կլինեն նրա նոր նախապայմանները»:
Եզրափակելով՝ փորձագետը բարձրացրել է երկու կարևոր հարց. բացի քաղաքական ամբիցիաներից և կամքից, արդյո՞ք Հայաստանի կառավարությունն ունի բավարար մասնագիտական և դիվանագիտական ունակություն՝ գործընթացն առաջ մղելու և ներսի ու դրսի ճնշումներին դիմակայելու համար, և արդյո՞ք պատրաստ է Հայաստանը Թուրքիայի հետ հարաբերություններ հաստատելու գործընթացին զուգահեռ առաջ մղել Ադրբեջանի հետ խաղաղություն հաստատելու օրակարգը, որի մասին Փաշինյանն անընդհատ խոսում է:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
