Գուսլի. յուրօրինակ հնչյուններ արձակող երաժշտական գործիք. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Շատ պատմաբաններ համաձայն են այն կարծիքին, որ գուսլին սլավոնական ծագում ունի: Դրա անունն ասոցացվում է աղեղնալարի հետ, որը հին սլավոնները անվանում էին «գուսլա», և որը խփելիս արձակում էր հնչեղ ձայն: Նման օրինակով ստացվել է ամենապարզ երաժշտական գործիքը, որը դարերի ընթացքում բարելավվել է և, ի վերջո, վերածվել յուրօրինակ հնչյուններ արձակող երաժշտական գործիքի: Օրինակ՝ Վելիկի Նովգորոդում հնէաբանները գտել են փայտից պատրաստված գուսլի՝ ցնցող հեթանոսական զարդանախշերով: Մեկ այլ գտածո գործիքի երկարությունը ընդամենը 37 սմ է, և այն զարդարված է սրբազան խաղողի որթի փորագրություններով և նկարազարդումներով: Գուսլիի մասին առաջին հիշատակությունները թվագրվում են 6-րդ դարով: Դրանք սլավոնների մասին պատմող հունական ձեռագրերում են:
Բայց բուն Հունաստանում այդ գործիքը կոչվել է այլ կերպ՝ կիֆարա կամ պսալտերիմ: Վերջինս հաճախ է օգտագործվել կրոնական ծիսակատարությունների ժամանակ: Գուսլիի նման երաժշտական գործիքներ ունեցել են տարբեր ժողովուրդներ, և դրանք անվանվել են տարբեր կերպ: Ֆինլանդիայում դա եղել է կանտելեն, Իրանում և Թուրքիայում՝ կանունը, Գերմանիայում՝ ցիտրան, Չինաստանում՝ գուցինը, Հունաստանում՝ քնարը, Իտալիայում՝ տավիղը, Հայաստանում՝ քանոնը, և այլն: Հետաքրքիր է, որ հիմնականում ամեն երկրում այդ գործիքի անվանումը գալիս է «շչալ» և «բվվալ» բառերից: Եվ դա միանգամայն տրամաբանական է, քանի որ գուսլիի ձայնը նման է բվվոցի: Գուսլիները Ռուսաստանում չափազանց սիրված են եղել: Յուրաքանչյուր էպիկական հերոս կարողացել է նվագել դա՝ Սադկոն, Դոբրինյա Նիկիտիչը, Ալ յոշա Պոպովիչը և այլն:
Գուսլիները եղել են սկոմորոխների՝ թափառական երաժիշտների, հուսալի ուղեկիցները: Այդ երաժշտական գործիքով նվագել են ինչպես թագավորների, այնպես էլ հասարակ ժողովրդի համար: 17-րդ դարի կեսերին դժվար ժամանակներ են եկել սկամորոխների համար, քանի որ հաճախ ծաղրում էին թագավորական ազնվականությանը և եկեղեցական հեղինակությանը: Նրանց սկսել է սպառնալ մահապատիժ կամ աքսոր, իսկ երաժշտական գործիքները, ներառյալ գուսլիները, սկսել են ոչնչացնել որպես սատանայական իրեր: Գուսլ յարի՝ գուսլի նվագողի կերպարը սլավոնական բանահյուսության և գրականության մեջ եղել է երկիմաստ: Մի կողմից՝ գուսլ յարը կարող էր պարզապես զվարճացնել ժողովրդին, իսկ մյուս կողմից՝ շփվել այլ աշխարհի հետ և գաղտնի գիտելիքներ ունենալ:
Այդ ամենի շուրջ կան շատ գաղտնիքներ և խորհրդավորություններ, ուստի դա շատ հետաքրքիր թեմա է: Ժամանակակից աշխարհում ոչ ոք գուսլին չի կապում հեթանոսության հետ: Եվ եկեղեցին ևս ինքնին դեմ չէ այդ գործիքին: Գուսլիները երկար ճանապարհ են անցել և գոյատևել մինչ օրս: Եղել են քաղաքականության, հասարակության, հավատքի փոփոխություններ, բայց այդ գործիքը գոյատևել է և կարողացել մնալ պահանջարկված: Այժմ գրեթե յուրաքանչյուր սլավոնական ժողովրդական նվագախումբ ունի այդ երաժշտական գործիքը: Գուսլիները ստեղծում են անմոռանալի երաժշտություն իրենց հնագույն ձայնով և նվագելու պարզությամբ: Այն ունի հատուկ սլավոնական համ ու հոտ: Չնայած այն փաստին, որ գուսլիները ներկայումս տարածված են մարդկանց շրջանում, դրանք սովորաբար պատրաստվում են փոքր արհեստանոցներում: Դրա շնորհիվ գրեթե յուրաքանչյուր գործիք անհատական և եզակի ստեղծագործական նմուշ է:
ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
