Մայիսյան հերոսամարտերի արդիական դասերը. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Պատմության ընթացքում հայ ժողովուրդը պարբերաբար կանգնել է վճռորոշ ջրբաժանների առաջ, երբ ուղղակիորեն կշեռքի նժարի վրա է դրվել մեր պետականության կամ հայության գոյատևման հարցը։ Ի մասնավորի՝ 1918 թվականին՝ 105 տարի առաջ, հայ ժողովուրդը կանգնած էր նման երկընտրանքի առաջ։ 1917 թվականին Ռուսաստանում հոկտեմբերյան հեղաշրջումից և ապա դեկտեմբերի 5-ին Երզնկայում Օսմանյան Կայսրության 3-րդ բանակի և Անդրկովկասի կոմիսարիատի միջև կնքված զինադադարից հետո Կովկասյան ճակատից նահանջող ռուսական զորքերին սկսեցին փոխարինել նոր կազմավորվող փոքրաթիվ հայկական զորաջոկատները։
Օգտվելով ստեղծված ռազմաքաղաքական իրավիճակից՝ օսմանյան կառավարությունը ծրագրեց վերանվաճել համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ռուսական բանակի գրաված տարածքները, ապա նաև ներխուժել Արևել յան Հայաստան ու Հարավային Կովկաս։ Օսմանյան կառավարությունն այդպիսով միտք ուներ ճանապարհ բացել դեպի Միջին Ասիա և հիմք դնել պանթուրքական ծրագրերի կենսագործման համար։ Ու թվում էր, թե Արևմտյան Հայաստանի հայությանը ցեղասպանության ենթարկելուց հետո ոչնչացման հեռանկար է սպասում այս անգամ Արևել յան Հայաստանի հայությանը։ Այսինքն, ուղղակիորեն դրված էր հայ ժողովրդի իսպառ ոչնչացման հարցը։ Եվ չունենալով որևէ արտաքին աջակցություն, միևնույնն է, արևելահայությունը որոշեց մինչև վերջ պայքարել իր գոյության համար։ Դժվարին ու օրհասական պահին Մեծ եղեռնի ու պատերազմի մարդկային, նյութական և հոգևոր կորուստներից ուշքի չեկած հայությունն ուժ գտավ իր մեջ ինքնակազմակերպվելու։
Հայության երևելի գործիչները որոշում ընդունեցին մինչև վերջ դիմադրել։ Դիմակայելու ու պայքարի ոգով տոգորված էին նաև մյուսները՝ հայ զինվորականները, աշխարհազորայինները, հոգևորականները, անգամ կանայք ու պատանիները։ Նույնիսկ երբ թշնամին պատրաստվում էր հարձակվել Էջմիածնի ու Երևանի վրա, Երևանի նահանգի դիկտատոր Արամ Մանուկյանն այցելում է Գևորգ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսին՝ նրան առաջարկելով Էջմիածնից տեղափոխվել առավել ապահով Բյուրական, սակայն Կաթողիկոսը հրաժարվում է՝ նշելով, որ ինքը կմնա ու կմեռնի Էջմիածնում։
Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերի արդյունքում հայ ժողովուրդը կարողացավ թշնամուն արժանի հակահարված տալ և վիժեցնել Արևել յան Հայաստանը զավթելու ու տեղի հայությանը ոչնչացնելու երիտթուրքերի ծրագիրը։ Նույնիսկ Կովկասում թուրքական զորքերի հրամանատար Վեհիբ փաշան հետագայում՝ Բաթումի բանակցությունների ժամանակ, խոստովանեց, որ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը «... բացառիկ ճակատամարտ էր այս պատերազմի պատմության մեջ։
Ղարաքիլիսայի մոտ հայերը ցույց տվեցին, որ նրանք կարող են աշխարհի լավագույն զինվորները լինել»։ Մայիսյան հերոսամարտերի պայքարի հետևանքով էր, որ, չնայած մեծ կորուստներին ու արհավիրքներին, հայ ժողովուրդը կարողացավ վերականգնել մոտ 5 դար առաջ կտրված պետականության շղթան։ Եվ ինչպես նշում էին ժամանակի երևելի գործիչները, արցունքի ու արյան ծովից ծնվեց Առաջին Հանրապետությունը։ Ճիշտ է՝ այսօր Հայաստանի դրությունն ավելի բարվոք է՝ համեմատած Առաջին հանրապետության շրջանի հետ, սակայն հիմա կանգնած ենք արդեն մեր պետականությունը կորցնելու վտանգի առաջ։
Արցախյան երկրորդ պատերազմի արդյունքերն ընկալվում են որպես պատմության դատավճիռ, իսկ հանրությունն անտարբեր է ու պայքարը համարում է անիմաստ։ Դրան նպաստում է նաև օրվա իշխանությունների քարոզչությունը, երբ հանրությանը վախեցնելով նոր պատերազմով՝ խոստանում են «խաղաղություն» բերել՝ ստեղծելով այնպիսի պատկերացում, թե մեզ շուտով սկուտեղի վրա խաղաղություն են մատուցելու։
Այսպիսով Փաշինյանի իշխանությունը մի ձեռքով տևական ժամանակ փափուկ բարձ է դնում հանրության գլխի տակ, իսկ մյուս ձեռքով շարունակում հակառակորդին արվող զիջումների շղթան։ Արդյունքում հերթով կորցնում ենք այն, ինչ ձեռք էր բերվել տարիների մաքառումների ու նաև արյան գնով։ Միաժամանակ, պարզվում է, որ նույնիսկ այն զենքը, որն իբր ՀՀ իշխանությունները Հնդկաստանից գնել էին, Հայաստան չի հասնում, դրա փոխարեն մեր երկիր են ուղարկվում մեծ խմբաքանակի թմրանյութեր։ Ու անցնում է մեր թանկագին ժամանակն ու կորսվում պայքարի յուրաքանչյուր հնարավորություն։ Իսկ իրադարձությունների թափանիվը մեզ անշեղորեն տանում է դեպի պետականության կորուստ։
Կասկած չկա, որ այդ թափանիվը հնարավոր է շրջել միայն պայքարի միջոցով, որի առաջին քայլը պետք է լինի պարտությամբ հպարտացող իշխանությունների հեռացումը, ապա հանրության համախմբումը պայքարի օրակարգի շուրջ, ինչպես որ Մայիսյան հերոսամարտերի ժամանակ էր։ Անհուսության վիճակից պետք է դուրս գալ, քանի որ պատմության ընթացքում հայ ժողովրդի կյանքում ավելի վատ ժամանակներ են եղել, բայց հայ ժողովուրդը կարողացել է հաղթահարել բոլոր դժվարությունները։ Նույնը կարող է լինել նաև այս անգամ։
ԱՐՏԱԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
