«Սև ոսկուց» դեպի կարմիր և մոխրագույն. Պղինձն ու մոլիբդենը՝ տնտեսության նոր շարժիչներ
Տեխնոլոգիաների արագ զարգացման և ավելի կայուն էներգիայի ձևերին գլոբալ անցման ֆոնին առանձնահատուկ կարևորություն են ձեռք բերում այնպիսի հիմնական ռեսուրսներ, ինչպիսիք են պղինձն ու մոլիբդենը: Այս մետաղներն ավելի ու ավելի կարևոր դեր են խաղում էլեկտրոնիկայի, էլեկտրամոբիլների, էներգիայի պահպանման համակարգերի, ինչպես նաև պաշտպանական արդյունաբերության արտադրության մեջ: Նրանց ֆիզիկաքիմիական հատկությունները դրանք դարձնում են անփոխարինելի նոր տեխնոլոգիական լուծումներում, ինչը նպաստում է պահանջարկի և աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունների հետաքրքրության կայուն աճին:
Այսօր Երևանի պետական համալսարանում (ԵՊՀ) ելույթ ունենալով՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի (ԶՊՄԿ) գլխավոր տնօրենի առաջին տեղակալ, Հայաստանի Հանրապետության հանքագործների և մետալուրգների միության նախագահ Վարդան Ջհանյանը խոսեց այն մասին, թե ինչպես է տեխնոլոգիական առաջընթացն ազդում պղնձի և մոլիբդենի արժեքի վրա, ինչպես նաև ինչ տնտեսական և աշխարհաքաղաքական հետևանքներ կարող է ունենալ այս միտումը:
Պղնձի դարաշրջան. հայացք Հայաստանից
«Ըստ բոլոր կանխատեսումների՝ առաջիկա ժամանակաշրջանը կլինի պղնձի դարաշրջան»,- վստահ է Ջհանյանը: Նրա խոսքով՝ եթե վերջին հարյուր տարիների ընթացքում մարդկությունն ու միջազգային տնտեսությունն ապրել են նավթի դարաշրջանում, ապա վերջին տարիներին մենք ականատես ենք դառնում, թե ինչպես է այն տեղը զիջում վերականգնվող էներգետիկայի դարաշրջանին: Իսկ այդ անցումը, ինչպես նշեց Ջհանյանը, անհնար է առանց հանքարդյունաբերության զարգացման, մասնավորապես՝ պղնձի արդյունահանման:
«Հաշվարկների համաձայն՝ ներկայումս պղնձի համաշխարհային շուկայի ծավալը գնահատվում է 200 միլիարդ դոլար, մինչդեռ նավթի շուկան կազմում է մոտ 3 տրիլիոն դոլար: Սակայն մինչև 2050 թվականը, զրոյական արտանետումների հասնելու սցենարի իրականացման դեպքում, պղինձը կգերազանցի նավթին իր նշանակությամբ և տնտեսության մեջ ունեցած բաժնով: Նավթի դերը աստիճանաբար կնվազի»,- ընդգծեց նա:
Ջհանյանը նաև ուշադրություն հրավիրեց ընթացիկ փոփոխությունների վրա, որոնք նկատելի են նույնիսկ առօրյա կյանքի մակարդակով:
«Այսօր Երևանի փողոցներում մենք տեսնում ենք ավելի ու ավելի շատ էլեկտրամոբիլներ: Կանխատեսումների համաձայն՝ մի քանի տարի անց դրանք կկազմեն մեքենաների մեծամասնությունը: Կսկսվի լայնամասշտաբ էլեկտրիֆիկացում, և համաշխարհային տնտեսությունն անցում կկատարի հիմնականում արևային, հողմային և այլ վերականգնվող աղբյուրներից ստացվող էլեկտրաէներգիայի»,- ասաց նա:
Այս համատեքստում, նրա խոսքով, սպասվում է պղնձի նկատմամբ պահանջարկի զգալի աճ: Ջհանյանը հղում կատարեց S&P Global-ի հետազոտությանը, որտեղ վերլուծվել են սցենարներ ինչպես բարձր, այնպես էլ ցածր առաջարկի պայմաններում: Երկու դեպքում էլ պահանջարկը զգալիորեն գերազանցում է առաջարկը, ինչը հանգեցնում է դեֆիցիտի և գների աճի:
«Օրինակ՝ մինչև 2035 թվականը պղնձի դեֆիցիտը համաշխարհային շուկայում կարող է կազմել 1,5-ից մինչև 10 միլիոն տոննա»,- նշեց նա:
«Ոչ նավթային» դարաշրջանի մեկ այլ կարևոր տարր է մոլիբդենը, նշեց Վարդան Ջհանյանը՝ հիշեցնելով, որ Հայաստանը հարուստ է նաև այս ռազմավարական կարևոր մետաղով: Թեև ներկայումս դրա օգտագործումն այդքան լայն չէ, սակայն առաջիկա տարիներին այնպիսի տեխնոլոգիաների զարգացումը, ինչպիսիք են հողմային և արևային էլեկտրակայանները, էապես կփոխեն իրավիճակը: Դա կհանգեցնի նրան, որ մոլիբդենի նկատմամբ պահանջարկը կաճի արագ տեմպերով և, Ջհանյանի խոսքով, որոշակի պահի կարող է նույնիսկ գերազանցել պղնձի նկատմամբ պահանջարկը:
Հղում անելով միջազգային վերլուծական կազմակերպությունների կանխատեսումներին՝ նա նշեց, որ մինչև 2040 թվականը մոլիբդենի համաշխարհային պահանջարկը կավելանա երեք անգամ: Արդյունքում կարող է ձևավորվել զգալի դեֆիցիտ, քանի որ համաշխարհային հանքարդյունաբերությունը չի կարողանում մոլիբդենի արդյունահանման ծավալներն ավելացնել այդպիսի մասշտաբներով:
Հնարավորությունները մնում են չիրացված
«Այս ֆոնին Հայաստանի հանքարդյունաբերության ներուժը, չնայած բոլոր հեռանկարներին, օգտագործվում է հեռու լինելով լիարժեքից»,- նշեց Վարդան Ջհանյանը Երևանի պետական համալսարանում իր ելույթի ժամանակ:
Նրա խոսքով՝ 2014 թվականից ի վեր հանքարդյունաբերության բաժինը Հայաստանի ՀՆԱ-ի կառուցվածքում մնում է 3-4% մակարդակում, մինչդեռ ոլորտի բաժինը ընդհանուր վճարված հարկերի ծավալում կազմում է միջինում 11%:
«2024 թվականի տվյալներով՝ խոշորագույն հարկատուների ցուցակում առաջին տեղում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը (ԶՊՄԿ), որը վճարել է մոտ 102 միլիարդ դրամի հարկեր: 25-րդ տեղում է Ագարակի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը: Տրամաբանորեն, երկրորդ կամ երրորդ տեղում կարող էր լինել Lydian Armenia ընկերությունը, սակայն, մի շարք, հիմնականում սուբյեկտիվ պատճառներով, այն դեռ չի գործում և ցուցակում չկա»,- պարզաբանեց Ջհանյանը:
Նա հավելեց, որ հիմնականում երկրում խոշորագույն հարկատուները շարունակում են մնալ առևտրային ընկերություններն ու կոմերցիոն բանկերը:
«Սա նշանակում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում առկա հանքարդյունաբերության ներուժը մասամբ է իրացվում: Եթե զարգացումը տեղի ունենար խելամտորեն և հետևողականորեն, ապա խոշորագույն հարկատուների ցուցակում կլիներ առնվազն 3-4 խոշոր ընկերություն այս ոլորտից»,- ընդգծեց նա:
Ջհանյանի խոսքով՝ 2013 թվականից ի վեր Հայաստանում արդյունահանման ծավալները գրեթե չեն աճում: Փոքր աճ գրանցվել է միայն 2017 թվականին՝ Թեղուտի հանքավայրի գործարկման շնորհիվ:
«Այսօր ոլորտում գործում են բազմաթիվ ընկերություններ, սակայն իրենց մասշտաբներով դրանք տասնյակ անգամ զիջում են ԶՊՄԿ-ին: Սա Հայաստանի միակ ընկերությունն է, որը հայտնի է միջազգային հանքարդյունաբերական շրջանակներում: Lydian Armenia-ն ունի ներուժ դառնալու երկրորդ նման ընկերություն»,- ասաց նա:
Ջհանյանը անդրադարձավ նաև ոլորտի մասշտաբների վերաբերյալ հասարակական ընկալմանը. «Այսօր Հայաստանում շատերի մոտ տպավորություն է ստեղծվում, որ հանքարդյունաբերությունը շատ զարգացած է, որ մենք ունենք բազմաթիվ հանքեր: Սակայն, համաշխարհային բանկի հետազոտության համաձայն, հանքերով հագեցվածության ցուցանիշով Հայաստանը նույնիսկ առաջին հարյուր երկրների մեջ չի մտնում»:
Հանքարդյունաբերությունը՝ պարտքային բեռը նվազեցնելու ռեսուրս
Երևանի պետական համալսարանում իր ելույթի ժամանակ Վարդան Ջհանյանն անդրադարձավ նաև պետական պարտքի թեմային և դրա ազդեցությանը տնտեսության վրա: Նրա խոսքով՝ Հայաստանում հաճախ համեմատում են պետական պարտքի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը այնպիսի երկրների ցուցանիշների հետ, ինչպիսիք են Ճապոնիան կամ Եվրոպական միության պետությունները՝ պնդելով, որ պարտքի մակարդակը գտնվում է ընդունելի սահմաններում:
Սակայն, ընդգծեց նա, բաց է թողնվում կարևոր մանրամասնություն. «Այդ պարտքի սպասարկումն Արմենիայի համար շատ ավելի թանկ է արժենում, քան այն երկրների համար, որոնց հետ համեմատում են: Պատճառը մեզ համար ավելի բարձր տոկոսադրույքներն են: Արդյունքում՝ Հայաստանի դեպքում հարկային բեռը զգալիորեն ավելի մեծ է»:
Այս կապակցությամբ նա արդյունաբերության, և մասնավորապես՝ հանքարդյունաբերության զարգացումը համարեց պարտքային բեռը նվազեցնելու և ազգային տնտեսությունն ամրապնդելու արդյունավետ միջոցներից մեկը: Ջհանյանի կարծիքով՝ դրա համար անհրաժեշտ է գործել երեք ուղղությամբ՝ գործող ընկերությունների կողմից արդյունահանման ծավալների ավելացում, արդեն իսկ շահագործման պատրաստ հանքերի գործարկում և նոր հանքավայրերի հայտնաբերման նպատակով լայնածավալ երկրաբանական հետախուզական աշխատանքների իրականացում:
«Նման աշխատանքներ Հայաստանում լիարժեք ծավալով չեն իրականացվել Խորհրդային Միության փլուզումից հետո: Մենք պետք է լրացնենք այդ բացը: Հաշվի առնելով, որ դա կպահանջի մեծ ներդրումներ և ժամանակ, նշանակալի արդյունքները, ամենայն հավանականությամբ, կզգան արդեն հաջորդ սերունդները»,- նշեց նա:
