21-րդ դարի ձախողված դասերը. «Փաստ»

Հասարակություն 26 Օգոստոս, 2025 12:02

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Վերջին տարիներին Յուվալ Նոյ Հարարիի գրքերը լայն տարածում գտան ամբողջ աշխարհում։ Շատերը նրան ներկայացնում են որպես ժամանակակից «իմաստունի» կամ «փիլիսոփայի», որի գաղափարները կարող են դառնալ ուղեցույց մեր դարաշրջանի համար։ Սակայն, եթե խորությամբ ուսումնասիրենք նրա «XXI դարի 21 դասերը» գիրքը, ակնհայտ է դառնում, որ, այդպես կոչված, դասերը ոչ թե ամրապնդում են արժեքները, այլ ավելի շուտ շեղում մարդուն ճշմարիտ ճանապարհից։

Նոյ Հարարին գրում է, որ ներկայում մարդկության ապագայի որևէ համոզիչ ուղեցույց չեն կարողացել առաջարկել ո՛չ ժամանակակից գաղափարախոսությունները, ո՛չ գիտությունը, ո՛չ էլ ազգային կառավարությունները։ Հեղինակը նշում է, որ որոշ մարդիկ կարող են փորձել այդ պատասխանները գտնել Աստվածաշնչի, Ղուրանի կամ Վեդաների էջերում։ Նոյ Հարարիի կարծիքով, այս մոտեցումը հաճախ առաջացնում է աշխարհիկ մարդու ժպիտը կամ թերահավատությունը։ Նոյ Հարարին գտնում է, որ Միջին դարերում սուրբ գրքերը կարևոր նշանակություն ունեին, սակայն դրանք չեն կարող մեզ ծառայել՝ որպես ուղեցույց հասկանալու և բացատրելու այս բարդ դարաշրջանում մարդկության առաջ ծառացած կարևորագույն այնպիսի խնդիրներ, ինչպես արհեստական բանականությունը, բիոինժեներիան, գլոբալ տաքացումը և կիբերպատերազմները: Ինչպես տասնութերորդ և տասնիններորդ դարերում, այնպես էլ Նոյ Հարարին մեր ժամանակներում փորձում է ոչ միայն քրիստոնեությունը, այլ նաև իսլամը և հինդուիզմը հակադրել գիտության զարգացմանը: Սակայն, ինչպես նախկին դարերում, այնպես էլ Նոյ Հարարիի դեպքում այդ փորձերը ձախողվում են, քանի որ գիտական մտածողությունը և սուրբ հոգու միջոցով մարդու գիտելիքների ձեռք բերումը և լուսավորումը միմյաց փոխլրացնող գործընթացներ են և չեն կարող հակադրվել մեկը մյուսի հետ: Իմ կարծիքով, դա նաև պայմանավորված է նրանով, որ մարդու մտածողությունը և հոգևոր գործունեությունը տեղի են ունենում սուրբ հոգի-հոգևոր ուղեղ-ֆիզիկական ուղեղ-ֆիզիկական մարմին շրջակա միջավայրաստվածային գիտելիքներ ամբողջական շղթայի միջոցով, որից միայն ֆիզիկական ուղեղ-ֆիզիկական մարմին-շրջակա միջավայր շղթայի առանձնացումը խաթարում է մարդու էությունը, և այն պարզապես կարող է դառնալ արհեստական բանականության առարկա: Մեր մտածողության ամբողջական շղթայի միջոցով գործում են հոգևոր կյանքի անխախտ օրենքները, որոնք համընդհանուր են բոլոր կրոնների պարագայում, և որոնց հիման վրա ձևավորվում են տարբեր ազգերի բարոյականության չափանիշները:

Նոյ Հարարին իր աշխատության մեջ փորձում է ապացուցել, որ մարդը ոչ այլ ինչ է, քան ալգորիթմների և կենսաբանական մեխանիզմների միավոր։ Նրա պատկերացմամբ, մարդու ամբողջ ինքնությունը կարելի է ներկայացնել որպես կենսաքիմիական գործընթացների և տեխնոլոգիական ազդեցությունների արդյունք։ Այս մոտեցումը արմատապես հակասում է քրիստոնեական և մեր էության փիլիսոփայական ընկալմանը, որտեղ մարդը ստեղծվել է Աստծո պատկերով և ունի անմահ հոգի։ Մարդու էությունը պարունակում է ոչ միայն ֆիզիկական ուղեղը, այլև հոգևոր ուղեղը, որի առանցքը Սուրբ Հոգին է։ Սուրբ Հոգին է, որ միավորում է մարդու գիտակցությունը, հոգևոր փորձառությունը և ֆիզիկական մարմինը՝ ստեղծելով այն ամբողջական էությունը, որն իրականում կառավարում է մեզ։ Երբ այս աստվածային շղթան անտեսվում է, մարդուց մնում է միայն մեխանիկորեն հաշվարկող մեքենա։

Ըստ էության, Նոյ Հարարին իր վերլուծություններում և գնահատականներում սահմանափակվում է միայն ֆիզիկական ուղեղ-ֆիզիկական մարմին-շրջակա միջավայր նեղ շղթայով, ինչը հեղինակին հանգեցնում է այն մտքին, որ տաճարներ չայցելելն ու Աստվածներ չունենալը ևս ընդունելի տարբերակներ են: Հեղինակը գտնում է, որ վերջին մի քանի հարյուր տարիներն ապացուցել են, որ բարոյականության սկզբունքներին հետեւելու համար Աստծուն դիմելու կարիք ամենեւին չկա, և հանգում է այն եզրակացության, որ աշխարհականացումը կարող է մեզ տալ դրա համար անհրաժեշտ բոլոր արժեքները: Հարարին իր գրքում գտնում է, որ կրոնը պատմության ամենամեծ կեղծ լուրն է։ Այս ձևակերպումը ուղիղ հակադրվում է քրիստոնեական ընկալմանը, որտեղ հավատքը ոչ միայն իրական է, այլեւ անփոխարինելի գործիք մարդու էության զարգացման և բարոյական կողմնորոշման համար։

Իր մեկ այլ «դասում» Հարարին պնդում է, որ ապագայում մարդկային որոշումները ավելի ճիշտ կլինի վստահել արհեստական բանականությանը, քանի որ ալգորիթմները «ավելի լավ են ճանաչում մեզ, քան մենք ինքներս»։ Սա ուղիղ հարված է մարդու ազատ կամքի և պատասխանատվության գաղափարին։ Մինչդեռ քրիստոնեական եւ փիլիսոփայական ընկալման մեջ մեր ազատ ընտրությունը հիմնված է հենց Սուրբ Հոգու և հոգևոր ուղեղի ներգործության վրա։ Այդ էությունը մեզ առաջնորդում է ճշմարտության ճանապարհով, իսկ որոշումների ճիշտ լինելը կախված է ոչ թե մեքենայից, այլ մեր մեջ առարկայացած աստվածային ներկայությունից։

Մեկ այլ «դասում» Հարարին կրոնները դասում է նույն շարքին, ինչ ազգայնականությունը կամ այլ գաղափարախոսություններ՝ ասելով, որ դրանք բոլորն էլ պարզ մարդկային պատմվածքներ են։ Այս տեսակետը նշանակում է, որ քրիստոնեական հավատքն էլ ոչ այլ ինչ է, քան մարդկային երևակայության արդյունք։ Բայց մեր էության ընկալման մեջ հավատքը ոչ թե պատրանք է, այլ Սուրբ Հոգու կենդանի ներգործություն մարդու ներսում։ Հենց այդ ներգործության շնորհիվ է, որ մարդը կարողանում է ստեղծագործել, գիտելիք ձեռք բերել և կյանքին իմաստ տալ։

Եվս մեկ «դասում» Հարարին հորդորում է ավելի քիչ կարևորել ազգային ինքնությունը՝ այն համարելով «հնացած գաղափար»։ Նա առաջարկում է մտածել գլոբալ մարդկության մասին՝ առանց ազգային տարբերակիչների։ Սակայն սա իրականում նշանակում է հրաժարվել հազարամյակներով ձևավորված ինքնությունից։ Հայ ժողովրդի համար սա հատկապես վտանգավոր է, որովհետեւ հենց քրիստոնեական հավատքն ու ազգային ինքնագիտակցությունն են եղել մեր գոյության հիմքը։ Եթե մեր էության աստվածային շղթան մեզ միավորում է Աստծո հետ, ապա ազգային ինքնությունը մեզ կապում է պատմության եւ մեր անցյալի հետ։ Այս երկուսից որևէ մեկի կորուստը մեզ դատապարտում է կործանման։

Այս բոլոր պատճառներով Հարարիի «դասերը» իրականում ձախողված են։ Դրանք չեն տալիս հոգևոր սնունդ և չեն առաջարկում հույս։ Դրանք չեն ներշնչում մարդուն ապրելու ավելի բարձր նպատակներով, այլ միայն վախեցնում են տեխնոլոգիաների առաջընթացով կամ ապագայի անորոշությամբ։ Եվ ամենակարևորը՝ դրանք հակասում են իրականությանը։ Մարդկությունը հազարամյակների ընթացքում ապրել է ոչ թե «ալգորիթմներով», այլ հավատքով, սիրով, հույսով և Սուրբ Հոգու առաջնորդությամբ։

Եթե 21-րդ դարի մարդուն իսկապես պետք են դասեր, ապա դրանք պետք է որոնել ոչ թե ժամանակավոր «գուրուների» գրվածքներում, այլ Ավետարանում։ Քրիստոսի խոսքերը, որ ուղեկցում են մեզ արդեն երկու հազար տարի, այսօր էլ մնացել են արդիական ու կենսական։ Մարդը չի կարող ապրել առանց ճշմարտության, իսկ ճշմարտությունը մնում է նույնը՝ անկախ ժամանակաշրջանից։

Քրիստոնեությունը, ըստ իմ պատկերացումների, մարդու՝ ինքն իր հետ անկեղծ լինելու և ապրելու արվեստ է: Այդ իսկ պատճառով պետք է զգուշությամբ մոտենալ նման գրքերին։ Հարարիի գաղափարների տարածումը վկայում է ոչ թե մարդկային իմաստնության աճի, այլ մշակութային ճգնաժամի մասին։ Մեր իրական դասերը գալիս են մեր հավատքից, մեր պատմությունից և մեր մեջ առարկայացած աստվածային էությունից։ Իսկ Հայաստանի համար XXI դարի գլխավոր դասը մեկն է. մենք կարող ենք դիմակայել բոլոր մարտահրավերներին միայն այն դեպքում, երբ պահպանում և զարգացնում ենք մեր քրիստոնեական ու ազգային արժեհամակարգը՝ հիմնված Սուրբ Հոգու առաջնորդության վրա։