Երևան, 17.Նոյեմբեր.2026,
00
:
00
ՄԵՆՅՈՒ
Ադրբեջանը Հայաստանի Սահմանադրությունից Անկախության հռչակագիրը վերացնելով` հող է նախապատրաստելու կեղծ «Արևմտյան Ադրբեջանի» համար. Արամ Վարդևանյան Աչք փակելով Լեռնային Ղարաբաղում էթնիկ զտումների վրա՝ աշխարհը դատավճիռ ստորագրեց ՄԱԿ-ի վրա. Շարմազանով ԵԽԽՎ պատգամավորները խորը մտահոգություն են հայտնել Սամվել Կարապետյանի կալանավորման կապակցությամբ Շատ մեծ հավանականությամբ 10 տարի հետո ԵՄ չի լինելու, բայց Փաշինյանը 20 տարի հետո Հայաստանը տեսնում է ԵՄ կազմում․ Արտակ Զաքարյան Ե՞րբ և ինչպե՞ս ի հայտ եկան առաջին համակարգչային խաղերը. «Փաստ» ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ (14 նոյեմբերի). Ուղևորատար գնացքների բախումը, թոքի՝ աշխարհում առաջին փոխպատվաստումը. «Փաստ» Գնաճային ռիսկերի ակտիվացման նոր ու բավականին զգայուն փուլ. ի՞նչ է սպասվում առաջիկայում Հայաստանի բնակչությանը. «Փաստ» Հայաստանում ընտրովի արդարադատությունը՝ սպառնալի՞ք ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների համար. «Փաստ» «Մոնթեիցս հետո ուղղակի չէի ուզում ապրել, բայց հանուն աղջիկներիս իմ մեջ ուժ գտա». hետախույզ Մոնթե Մելքումյանն անմահացել է հոկտեմբերի 24-ին Վարանդայում. «Փաստ» 2027 թվականին ովքե՞ր կօգտվեն Խնայբանկում ներդրված գումարի փոխհատուցման ծրագրից. «Փաստ»

Սպառման քարոզ և հոգևոր քաոս. ի՞նչ ենք մենք դարձել. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Վերջերս հայերեն թարգմանությամբ հրատարակվեց Էրիխ Ֆրոմմի աշխարհահռչակ գիրքը՝ «Ունենա՞լ, թե՞ լինել»։ Թեև այն գրվել է կես դար առաջ, սակայն այսօր էլ շարունակում է հնչել անսպառ թարմությամբ։ Ֆրոմմը՝ Ֆրոյդյան հոգեվերլուծության կարևոր մտածողներից, փորձել է բացատրել, թե ինչու է հասարակությունը տառապում հոգևոր դատարկությունից։ Նրա համոզմամբ՝ մարդիկ դառնում են օտար իրենց իսկ կյանքից, երբ կենտրոնանում են միայն ունեցվածքի կուտակման վրա, փոխարենը՝ բացահայտելու սեփական ներուժը և ապրելու լիարժեք «լինելու» կյանքով։ Գրքում նա տարբերակում է երկու հիմնարար կյանքի եղանակ: Նախ՝ «ունենալը», երբ մարդու արժեքը չափվում է ունեցվածքով, սոցիալական կարգավիճակով ու սպառմամբ։ Սա բերում է տագնապի, անհանգստության և անընդհատ մրցակցության։ Եվ «լինելը», երբ մարդը գտնում է ինքն իրեն քրիստոնեական սիրո, ստեղծագործության, կիսվելու և ներքին ազատության մեջ։ Սա կյանքի այն ձևն է, որ ձևավորում է իսկական երջանկություն ու ներդաշնակություն։

Ֆրոմմի մտքերը այսօր առավել քան արդիական են. մեր օրերում սպառողական մշակույթը խրախուսում է անընդհատ «ունենալու» ձգտումը՝ դարձնելով մարդուն կախված նյութականից։ Սակայն Ֆրոմմը հիշեցնում է, որ իրական ազատությունն ու արժանապատվությունը բացվում են միայն «լինելու» մեջ՝ ինքնաճանաչման, սիրո և ստեղծագործական ապրումների շնորհիվ։

Գրքի առանցքային հարցադրումն այս է՝ մենք ապրում ենք ունենալո՞ւ համար, թե՞ լինելու։ Ֆրոմմը գրում է. «Ժամանակակից հասարակության վտանգավոր ինքնության բանաձևն է՝ ես եմ այն, ինչ ունեմ և ինչ սպառում եմ»։ Այս խոսքերը հատկապես արդիական են մեր իրականության համար։ Գրքի հայերեն հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս հայ ընթերցողին նորովի անդրադառնալ Ֆրոմմի դասական աշխատանքին և հարցնել ինքն իրեն. «Ես ապրո՞ւմ եմ, թե՞ պարզապես կուտակում եմ»։

Ֆրոմմը խոսում է իր ապրած ժամանակաշրջանի մասին և գտնում է, որ աշխարհը առավելապես ապրում է «ունենալու» կերպով՝ սպառողական հասարակություն, գովազդ, մրցակցություն։ Սա հանգեցնում է օտարացման, անհատապաշտության և էկոլոգիական ու սոցիալական ճգնաժամերի։ Ֆրոմմը գտնում է, որ ունենալու գոյաձևի պարագայում կարևոր է ոչ թե զանազան առարկաներ ունենալը, այլ մարդկային ընդհանուր վերաբերմունքը: Ֆրոմմը նշում է, որ ամեն ինչ կարող է ըղձանքի առարկա դառնալ՝ առօրյայում կիրառվող իրերը, սեփականությունը, գիտելիքը և մտքերը: Ըստ Ֆրոմմի, թեև դրանք ինքնին «վատ բան» չեն, սակայն վատն են դառնում, երբ կառչում ենք դրանցից, դառնում են շղթաներ և խանգարում են մեր ազատությանը, արգելափակում ինքնաիրականացումը:

Ֆրոմմի մանիֆեստը գրավիչ է իր պարզությամբ. նա սուր կերպով առանձնացնում է սպառողական հասարակության վտանգները, վերադառնում է քրիստոնեական ավանդույթներին և գրում է հասկանալի լեզվով, հասանելի լայն ընթերցողին։ Ֆրոմմը «լինելու» մոդելը ներկայացնում է որպես զուտ հոգեբանական ընտրություն։ Ֆրոմմից շուրջ կես դար անց մենք հասկանում ենք, որ մարդը կարող է սպառման գերիշխանությունից ազատվել ինքնակրթության և իր հոգևոր ուղեղի զարգացման միջոցով, իսկ Սուրբ Հոգին միակ աղբյուրն է, որը կարող է մարդուն դուրս բերել նյութականի և ինքնախաբեության փակուղուց ու լուսավորել մեր անցնելիք ճանապարհը: Ազգային արժեքների և գաղափարախոսության հիմքը կարող է կառուցվել ինչպես «լինելու» միջոցով, այնպես էլ այն պետք է ունենա աստվածաբանական հիմք։

Ֆրոմմի «Ունենա՞լ, թե՞ լինել» գրքում առաջարկվող մոդելը կարևոր է սոցիալական քննադատության տեսանկյունից, և այն բավարար պատասխաններ է տալիս մեր էության ճգնաժամը հաղթահարելու ուղիների մասին: Համաշխարհային փիլիսոփայությունը ևս վկայում է. Կանտը ասում էր՝ մարդը նպատակ է, ոչ թե միջոց, Ագոստինոսը հիշեցնում էր՝ «մեր սիրտն անհանգիստ է, մինչև չհանգչի Աստծո մեջ», Արիստոտելը համարում էր, որ բարի կյանքը հնարավոր է միայն առաքինությունների միջոցով, որոնք ձևավորվում են համայնքի և հոգևոր հիմքի վրա։ Այս բոլորը ցույց են տալիս, որ աստվածային հիմք ունեցող «լինելու» մոդելը կարող է դառնալ մարդու վերանորոգման և վերափոխման ծրագրի հիմք։

Ֆրոմմը կես դար առաջ զգուշացնում էր` հասարակությունը, որը կառուցված է միայն «ունենալու» վրա, դատապարտված է դատարկության ու կործանման։ Այսօր Հայաստանը ապրում է հենց այդ վտանգի մեջ. ամեն օր մեզ ասում են, թե տնտեսությունը որքան է աճել, որքան ենք սպառել, որքան ենք ներդրել, բայց ոչ ոք չի հարցնում՝ իսկ ի՞նչ ենք մենք դարձել այդ ընթացքում։ Մենք սովորել ենք չափել, թե որքան ունենք, բայց մոռացել ենք հարցնել՝ իսկ ո՞վ ենք մենք որպես ժողովուրդ։ Եթե չվերագտնենք «լինելու» ճանապարհը, ապա բոլոր տնտեսական աճերը կմնան թվեր՝ առանց իրական կյանքի և ապագայի, որի պարագայում չի կարող որպեսզի ամբողջ հասարակությունը իրապես բարեկեցիկ լինի և եկամուտները համաչափ բաշխված, իսկ անհատը՝ ներդաշնակ:

Հայաստանում տնտեսական քարոզը գրեթե ամբողջությամբ կառուցված է սպառման և տնտեսական աճի ցուցանիշների շուրջ։ Մենք այսօր ապրում ենք թվերով և տոկոսներով չափվող իրականությունում։ Վիճակագիր տնտեսագետները թվերը լցնում են հանրության վրա՝ շուտասելուկի նման, որոնք սուրացող մարտական հրթիռների նման թիրախավորում են մեր ուշադրությունը միայն թվերի վրա՝ մոռացնելով հոգևոր արժեքների և մարդկային բարեկեցության իրական նշանակությունը։ Թվերը դարձել են «կրոն», և շատերն անխոհեմաբար գովերգում են այդ «սուրբ ցուցանիշները»՝ տնտեսագետներից և փորձագետներից մինչև քաղաքական մեկնաբաններ՝ հպարտանալով տոկոսներով ու ցուցանիշներով։ Բայց այդ թվերի հետևում թաքնված է դատարկությունը. մոռացվում է հոգևորի մասին, անտեսվում են արժեհամակարգերը, և հասարակությունը հայտնվում է քաոսի մեջ։ Տնտեսական աճի մասին գովազդվող թվերը չեն թաքցնում, որ Հայաստանն այսօր ապրում է արժեքային ճգնաժամ։ Սա հենց այն փակուղին է, որի մասին զգուշացնում էր Ֆրոմմը, բայց որի իրական լուծումը հնարավոր է միայն հոգևոր հիմքերի վերականգնման ճանապարհով։ Լեռան քարոզը նույնպես մեզ հիշեցնում է. Հիսուսը ոչ թվերով խոսեց, այլ մարդու հոգու մասին՝ ասելով, որ երջանկությունը չի գալիս ունեցվածքից, այլ սրտի մաքրությունից, ողորմածությունից ու խաղաղարարությունից (Մատթ. 5–7-րդ գլուխներ)։ Սա ուղիղ հակադրություն է մեր օրերի սպառողական քարոզին։ Այս առումով կարևոր է «Լեռան քարոզի» դասը. երբ Հիսուս Քրիստոս քարոզեց ժողովրդի առջև, նա խոսեց ոչ միայն նյութական բարեկեցության մասին, այլև ներքին արժանապատվության, հոգևոր խորության և մարդկային հարաբերությունների մասին՝ հիշեցնելով, որ իսկական երջանկությունը և խաղաղությունը գալիս են «բարիությունն ու ողորմությունը» զարգացնելուց, ոչ թե միայն ունեցվածք կուտակելուց։

Հետևաբար, այդ նույն ուղերձն այսօր վերաբերում է մեզ՝ հայ հասարակությանը. ինչքան էլ որ թվերն ու տնտեսական ցուցանիշները աճեն, եթե չզարգացնենք ներքին արժեքներն ու հոգևոր հիմքը, մենք կմնանք հոգևոր քաոսի և սպառողական աղմուկի ճիրաններում։ «Լեռան քարոզը» հիշեցնում է, որ իրական բարեկեցությունը ներսից է գալիս, ոչ թե թվային ցուցանիշներից, և դա հենց այն է, ինչն այսօր մեզ պետք է մտապահել։ «Լեռան քարոզը» մեզ սովորեցնում է, թե ինչ է իրական հոգևոր կյանքի իմաստը և ինչպես ապրել Աստծո կամքին համապատասխան՝ ներքին արժանիքներ, բարություն և սիրո վրա հիմնված կյանքով։ Դարեր շարունակ այն խորը ազդեցություն է ունեցել քրիստոնեական էթիկայի վրա։

Այսպիսով, Ֆրոմմի ուղերձը մնում է կարևոր նախազգուշացում. նա ցույց է տալիս սպառողական հասարակության վտանգները: Եթե ուզում ենք փրկել մեր հասարակությունը սպառողական ինքնաոչնչացումից, պետք է անցնենք Ֆրոմմի սահմանները և ընդունենք այն, ինչն այսօր արդեն հայտնի է մեզ. մարդու էությունը հնարավոր է միայն Աստծո հետ միաբանության մեջ։ Հետևանքները պարզ են՝ տնտեսությունը չի կարող լինել ինքնանպատակ, իսկ մարդկային կյանքը՝ միայն նյութական չափանիշների սահմաններում։ Սպառողական քարոզը նման է այն գործիքին, որը կլանում է հասարակության հոգևոր ուժերը, բայց չի տալիս ամբողջականություն, իսկ իրական բարեկեցությունը հնարավոր է միայն, երբ մեզ հաջողվում է հավասարակշռել նյութը և հոգին՝ ճանաչելով մեր էության իրական սահմանները։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ, Տնտեսագիտության թեկնածու

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Հարյուրավոր հասցեներում լույս չի լինելու նոյեմբերի 17/18-ինՔուշները և Ուիթքոֆը եվրոպացիների հետ քննարկել են Ռուսաստանի և ԵՄ-ի միջև երկխոսության հաստատումըՄենք գիտենք՝ ինչպես հաղթել, բայց գիտենք նաև ինչպես արժանապատվորեն պարտվել․ Լուիս դե լա ՖուենտեԲաքվի ճարտարապետական դիմագծի կերտողը հայ էԶորակոչի տարիքային շեմը կփոխվի․ ում կվերաբերի նախագիծըԵրևանը մերժում է «Ալիևյան Սահմանադրությունը». Հայաստանի Սահմանադրության ճակատագիրը որոշելու են հայերը, ոչ թե Ադրբեջանը. Ուժեղ ՀայաստանԱԺ փոխնախագահ Արամ Վարդևանյանը ԵԽ գրասենյակի ղեկավարի հետ քննարկել է ընդդիմության նկատմամբ շարունակվող քաղաքական հետապնդումներըԹրամփի գնահատմամբ՝ Պուտինը փոքր-ինչ մեղմացնում է դիրքորոշումն Ուկրաինայի հարցումԵրևանում՝ Մալաթիա տոնավաճառի մոտ, բախվել են «Ferrari»-ն և «BMW»-նՀԱՊԿ քարտուղարը քննարկել է կազմակերպության պատասխանատվության գոտում տիրող ռազմաքաղաքական իրավիճակըԲախվել են «Howo», «Renault» բեռնատարներն ու «Opel Astra»-ն․ 3 վիրավորներից երկուսը անչափահասներ են«Փարաջանով Քլաբ Հաուս»-ը ներկայացրել է իր բացառիկ նախագիծը «Տուն Էքսպո»-ումՀանրապետությունում ձյուն է տեղում․ ի՞նչ իրավիճակ է ավտոճանապարհներինԱրսեն Գևորգյանի մահվան ամբողջ պատասխանավտությունը մինչև իր կյանքի վերջ կրելու է Նիկոլ Փաշինյանը․ Հարություն ՀարությունյանՍտալինն ու Սադամ Հուսեյնը կնախանձեին Փաշինյանին․ Ուժեղ Հայաստան«Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը նոյեմբերի 15-17-ը մասնակցում է Մոսկվայում անցկացվող «Հանուն ազգերի ազատության» («За свободу наций») միջազգային համաժողովին․ Իվետա ՏոնոյանԵրիտասարդները՝ հանքարդյունաբերության իրական խնդիրների լուծման ճանապարհին․ ԶՊՄԿ-ն՝ CaseKey 2026-ումՑույց տվեք Ադրբեջանի որևէ օրենք, որը վերաբերում է Ղարաբաղին. Արշակ ԿարապետյանՄենք թույլ չենք տա Ալիևի պարտադրած Սահմանադրության ընդունումը․ Ուժեղ ՀայաստանՄեր ժողովուրդը երբեք չի մոռանալու Արցախն ու մեր անցյալը. Ավետիք ՉալաբյանՊարտքերի մեջ հայտնված քաղաքացիները չպետք է մնան միայնակ․ ի՞նչ պետք է անի պետությունը. Հրայր Կամենդատյան«Դադարեցրե՛ք Հայաստանը ազատությունը քաղաքական հավատարմությամբ պայմանավորող կալանավայր դարձնելու փորձերը». Աննա ԿոստանյանԶանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը շարունակում է աջակցել CaseKey կրթական նախաձեռնությանըՍահմանադրությամբ մարդը բարձրագույն արժեք է, բայց իրական կյանքում այդ սկզբունքը չի գործում. Արամ ՎարդևանյանՄենք միավորվել ենք՝ հանուն մեր արժեքների, ինքնիշխանության և ժողովրդավարության պաշտպանության. տեսանյութՀամալսարանից ազատվում են դասախոսներ իրենց քաղաքական հայացքների համար. Մենուա ՍողոմոնյանՊիտի օրենք փոխվի, որ ամեն դատարան չկարողանա համատարած կալանք կիրառի մեր հանդեպ. Ավետիք ՉալաբյանՍպասվում է գյուղմթերքի գների շեշտակի բարձրացում, քանի որ ունենք արտահանման դեֆիցիտ. Հրայր ԿամենդատյանՔաղաքական հետապնդումների նպատակը հասարակությանը վախի մթնոլորտում պահելն է՝ Ալիևի պարտադրած Սահմանադրությունն ընդունելու համար. տեսանյութՊետությունը ձեզ համար հոր տնից բերված օժիտ չէ, որ մաշված շորի պետ դեն նետեք. Աննա ԿոստանյանԱրսեն Գևորգյանը բանտարկվեց իր համոզմունքների համար, իսկ երեք շաբաթ անց ընտանիքին վերադարձվեց դագաղով. Իրինա ՅոլյանԵրբ իշխանության թիրախում հայտնվում են երեխաները․ Աննա ԿոստանյանԻշխանությունները շարունակում են խեղաթյուրել հայոց պատմությունը. Մենուա ՍողոմոնյանՔՊ-ի ներկայացուցիչնե՛ր, վախեցե՛ք, որ ձեր երեխաները ապագայում Արցախի կորստի համար մեղադրելու են ձեզ. Ցոլակ ԱկոպյանԱրսենն այսօր ողջ կլիներ, եթե չհամարձակվեր պայքարել իր համայնքի համար. Գոհար ՄելոյանUcom-ի աջակցությամբ Երևանում անցկացվել է «Mini Whoop Drone Racing Armenia 2026» դրոնների ամենամյա մրցարշավըԱրևմուտքը կընդունի՞ արդյոք ՆԱՏՕ-ի՝ մինչև ընդլայնումն ունեցած տեղակայմանը վերադառնալու պահանջները՝ դեռևս մեծ հարց է. դաշինքն առանց առճակատման՝ դժվար թե գնա նման զիջումների. Զաքարյան«Այն գումարները, որ ժամանակին ինչ-որ մարդկանց գրպաններն էին գնում, այսօր դառնում են մանկապարտեզներ, բակեր, փողոցներ և մայթեր». ԱվինյանBaghramyan Residence․ պրեմիում դասի բնակարաններ՝ Մարշալ Բաղրամյան պողոտայումԱլիևը պատրաստ չէ վերադարձնել ռազմագերիներին. նա իրական խաղաղություն չի ուզում. Աննա ԿոստանյանԻբր հեգնում էր. հիմա իրագործում է. Դավիթ ՍարգսյանԲաքուն ՉԻ՛ ԿԱՐՈՂ Հայաստանի Հանրապետությանը պարտադրել ներքին օրակարգ. Մարիաննա ՂահրամանյանԱյն մասին, թե ինչպես է Ադրբեջանը իր կամակատարների ձեռամբ փորձում քայլ առ քայլ կազմալուծել Հայաստանի Հանրապետությունը, և ինչպես մենք պետք է դրա դեմն առնենք. ՉալաբյանԱդրբեջանը Հայաստանի Սահմանադրությունից Անկախության հռչակագիրը վերացնելով` հող է նախապատրաստելու կեղծ «Արևմտյան Ադրբեջանի» համար. Արամ ՎարդևանյանԱդրբեջանը հող է նախապատրաստում Հայաստանից նոր զիջումներ պահանջելու համար` ալիևյան սահմանադրությունն անցկացնելուց հետո. Տիգրան ԱբրահամյանԺողովուրդը ՔՊ-ին սահմանադրական մեծամասնություն չի տվել` ալիևյան սահմանադրություն ընդունելու համար. Դավիթ ՂազինյանNova Building-ը «Տուն Էքսպո 2026»-ում ներկայացրել է բնակարանային առաջարկներն ու ձեռքբերման պայմաններըԱննայի և Մանեի հետ ամփոփում ենք «Ո՛չ ալիևյան սահմանադրությանը» իրազեկման ակցիան. տեսանյութՄոսկվայում ընթացող միջազգային համաժողովի ժամանակ չէի կարող չանդրադառնալ հրեշավոր ընտրակեղծիքներին. Արման ԱբովյանԱչք փակելով Լեռնային Ղարաբաղում էթնիկ զտումների վրա՝ աշխարհը դատավճիռ ստորագրեց ՄԱԿ-ի վրա. Շարմազանով