Վաշինգտոնյան հուշագիր․ խոստացված խաղաղության տակ թաքնված վտանգները
Վաշինգտոնում ստորագրված հուշագրի գործարկումից օր օրի ավելի ակնհայտ են դառնում այն խորքային նպատակները, որոնք սկզբում ներկայացվում էին որպես տարածաշրջանային խաղաղության և համագործակցության ուղի։ Թղթի վրա հնչող գեղեցիկ ձևակերպումների ետևում աստիճանաբար բացահայտվում են Թուրքիային և Ադրբեջանին ձեռնտու հաշվարկներ, որոնց առանցքում ոչ թե Հայաստանի անվտանգությունն ու ինքնիշխանությունն են, այլ տարածաշրջանում ազդեցության վերաձևումը՝ Երևանի հաշվին։ Շատ փորձագետներ համոզված են, որ եթե հուշագիրը լիներ թափանցիկ և հավասարակշռված, այն այսպիսի արագությամբ և այսպիսի ճնշմամբ չէր անցնի գործարկման փուլ։
Առանձնապես խոսուն է այն բառախաղը, որը ձևավորվել է հայաստանյան և ադրբեջանական կողմերի միջև։ Հայկական կողմը խոսում է խաղաղության ուղու մասին, մինչդեռ Բաքուն նույն գործընթացը ներկայացնում է որպես Զանգեզուրի միջանցք։ Առաջին հայացքից տարբերությունը կարող է թվալ ձևական, սակայն իրականում հենց այդ հակասության մեջ է թաքնված խնդրի էությունը։ Մի դեպքում խոսքը վերահսկողության և ինքնիշխանության պահպանման մասին է, մյուսում՝ տարածքային և քաղաքական ճնշման հաստատման։ Այս տարբեր մեկնաբանությունները հստակ ցույց են տալիս, որ կողմերի նպատակները սկզբունքորեն չեն համընկնում։
Ներքին քաղաքական զարգացումները ևս լուրջ մտահոգությունների տեղիք են տալիս։ Ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ շարունակվող ձերբակալությունները, հասարակական ու քաղաքական ճնշումները, եկեղեցու դեմ ուղղված քայլերը և ոչ իշխանական համայնքապետերի ու գործարարների հետապնդումները չեն կարող անտեսվել արտաքին գործընկերների կողմից։ Արևմտյան շրջանակները գնալով ավելի ուշադրությամբ են հետևում Հայաստանի ներքին իրավիճակին, քանի որ մարդու իրավունքների խախտումները և իրավական համակարգի քաղաքականացված կիրառումը վտանգում են վստահության մթնոլորտը։ Գործարար և բարերար Սամվել Կարապետյանի ձերբակալությունը դարձավ հերթական ազդանշանը, որ իշխանությունը պատրաստ է անցնել բոլոր կարմիր գծերը։
Հատկապես հակասական է այն փաստը, որ ենթադրյալ խաղաղության ֆոնին շրջանառվում են երկրի պաշտպանունակությունը թուլացնող նախաձեռնություններ։ Պարտադիր զինվորական ծառայության կրճատման մասին առաջարկները հնչում են այն պահին, երբ Ադրբեջանը շարունակաբար ուժեղացնում է իր ռազմական ներուժը։ Այս անհամաչափությունը լուրջ հարցեր է առաջացնում՝ արդյոք Հայաստանը պատրաստվում է երկարաժամկետ անվտանգության, թե հերթական զիջման, որը կարող է բխել ոչ թե ազգային, այլ արտաքին պահանջներից։
Վարչապետի կողմից սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտության մասին հայտարարությունները ևս ընկալվում են ոչ միանշանակ։ Ազգային ինքնության արդիականացման մասին ձևակերպումների տակ շատերը տեսնում են Ադրբեջանի վաղուց հնչեցրած պահանջները, մասնավորապես՝ պատմական և տարածքային դիրքորոշումներից հրաժարվելու ակնկալիքը։ Եթե այս փոփոխությունները կյանքի կոչվեն առանց հանրային լայն քննարկման և համազգային համաձայնության, դրանք կարող են խորացնել հասարակական պառակտումը և թուլացնել պետության հիմքերը։
Այս ամենի ֆոնին վաղ է խոսել իրական խաղաղության մասին։ Վաշինգտոնյան հուշագիրը դեռևս թողնում է բազմաթիվ անպատասխան հարցեր, իսկ դրա գործարկման ընթացքը ավելի շատ հիշեցնում է մի գործընթաց, որտեղ շահողներն արդեն հստակ են, իսկ տուժողները՝ դեռևս փորձում են հասկանալ իրենց կորուստների ծավալը։ Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ երբ մեծ խոստումների ետևում թաքնված նպատակները բացահայտվում են ուշ, հետևանքները լինում են ծանր։ Հարցը մնում է բաց՝ արդյոք այս ճանապարհը տանում է կայունության, թե հերթական փորձության, որի գինը կարող է լինել Հայաստանի անվտանգությունն ու ինքնիշխանությունը։
