Անհանգստացնող ցուցանիշներն ու դրանց խորքային միտումները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանում գինու և կոնյակի արտադրությունը երկրի տնտեսության, մշակույթի և ազգային ինքնության ամենաանբաժանելի և ամենակարևոր բաղադրիչներից է, որն ունի հազարամյակների խորքերից եկող արմատներ և վերջին տասնամյակների ընթացքում վերածվել է միջազգային ճանաչման խորհրդանիշի և տնտեսական զարգացման հիմնարար հենասյուներից մեկի:

Այս ոլորտը կարևոր է բազմաթիվ առումներով՝ տնտեսական, մշակութային, արտահանման, զբաղվածության, գյուղատնտեսական և ազգային բրենդինգի տեսանկյուններից, քանի որ այն ապահովում է հազարավոր մարդկանց ուղղակի և անուղղակի զբաղվածություն ամբողջ արժեքային շղթայի երկայնքով՝ սկսած խաղողի աճեցումից և բերքահավաքից մինչև արտադրություն, փաթեթավորում, շուկայավարում և արտահանում։ Ոլորտն ապահովում է նաև զգալի արտահանումներ և արտարժութային եկամուտներ երկրի համար, նպաստում է Հայաստանի՝ որպես որակյալ ալկոհոլային խմիչքների արտադրող երկրի ազգային բրենդի զարգացմանը և ամրապնդմանը։ Այն կարևոր դեր է խաղում Հայաստանի գյուղատնտեսության և արտադրության ոլորտների վերածննդի գործում՝ հիմնվելով հազարամյա խաղողագործության և գինեգործության ավանդույթների վրա, որոնք արձանագրված են նաև պատմական և հնագիտական բազմաթիվ ապացույցներով: Պատահական չէ այն փաստը, որ Հայաստանում արտադրվող կոնյակները, որոնք արտադրվում են դարավոր փորձի և եզակի տեխնոլոգիաների համադրմամբ, հատուկ համբավ, հեղինակություն և անվիճելի ճանաչում են վայելում ոչ միայն հայկական սփյուռքի և տեղական սպառողների շրջանում, այլ նաև միջազգային շուկաներում, որտեղ հայկական կոնյակը համարվում է որակի, համի և արտադրական մշակույթի ստանդարտ, և որտեղ այն մրցակցում է անգամ ֆրանսիական կոնյակների հետ:

Այնուամենայնիվ, վիճակագրական կոմիտեի պաշտոնական և հրապարակված տվյալների համաձայն, կոնյակի, գինու և փրփրուն գինու արտադրությունը Հայաստանում 2025 թվականի ընթացքում որոշակիորեն նվազել է, ինչը վկայում է ոլորտում առկա լուրջ խնդիրների, կառուցվածքային թուլությունների, արտաքին մարտահրավերների և ներքին սահմանափակումների մասին: Մասնավորապես, կոնյակի արտադրությունը տարեկան կտրվածքով նվազել է 27,4 %-ով, ինչն անհանգստացնող անկում է՝ հատկապես 2024 թվականի 2,5 տոկոսանոց աճի համեմատությամբ, և այս նվազման արդյունքում կոնյակի արտադրության ծավալը հասել է 14,4 միլիոն լիտրի, ինչը նշանակում է, որ ոլորտը կորցրել է արտադրական ծավալների զգալի մասը և հայտնվել է բարդ իրավիճակում:

Ինչ վերաբերում է գինու արտադրությանը, որը նույնպես կարևոր բաղադրիչ է Հայաստանի ալկոհոլային խմիչքների արտադրության ոլորտի համար, ապա տարեկան աճի տեմպերը դանդաղել են 29 %-ից մինչև 23,3%, ինչը նշանակում է, որ թեև գինու արտադրությունը դեռևս աճում է, սակայն այդ աճի տեմպերը դանդաղելու միտում են ցուցաբերում և չեն ապահովում այն դինամիկան, որն անհրաժեշտ է ոլորտի զարգացման և մրցունակության պահպանման համար։ Այս դանդաղման արդյունքում գինու արտադրության ծավալը հասել է 7,7 միլիոն լիտրի: Նույն անհանգստացնող պատկերն է նկատվել նաև փրփրուն գինու արտադրության ոլորտում, որտեղ արտադրության աճի տեմպերը դանդաղել են 8,7%-ից մինչև 2,2%, ինչի արդյունքում 2025 թվականին փրփրուն գինու արտադրությունը հասել է 1,4 միլիոն լիտրի, որը համեմատաբար փոքր ծավալ է և վկայում է այն մասին, որ այս սեգմենտը չի զարգանում ակնկալվող տեմպերով:

Մաքսային պաշտոնական տվյալների և վիճակագրության համաձայն, Հայաստանը 2025 թ. առաջին կիսամյակի ընթացքում էականորեն՝ 31,8 տոկոսով կրճատել է գինու արտահանումը, ինչը չափազանց մեծ և անհանգստացնող նվազում է՝ մեկ տարի առաջ գրանցված 3,6 տոկոսանոց աճի համեմատությամբ։ Եվ կտրուկ նվազման հետևանքով արտահանվող գինու ծավալը հասել է միայն 1,4 միլիոն լիտրի, ինչը նշանակում է, որ Հայաստանը կորցնում է իր դիրքերը միջազգային շուկաներում և բախվում լուրջ խոչընդոտների:

Միևնույն ժամանակ, արտահանվող գինու մաքսային արժեքը, որը արտացոլում է այդ գինու ֆինանսական արժեքը և եկամտաբերությունը երկրի համար, նվազել է 12,6 տոկոսով և հասել է միայն 7,3 միլիոն դոլարի։ Այս իրողությունը նշանակում է, որ Հայաստանը ոչ միայն կորցրել է արտահանման ծավալները, այլև արտարժութային զգալի եկամուտներ, որոնք կարևոր են վճարային հաշվեկշռի և տնտեսության համար:

Գինու արտահանման աշխարհագրական կառուցվածքի վերլուծությունը բացահայտում է, որ հիմնական մասը, ինչպես ավանդաբար եղել է, բաժին է ընկնում Ռուսաստանի Դաշնության շուկային, որը կազմում է 70 տոկոս, թեև այս ցուցանիշը նվազել է նախորդ տարվա 82,7 տոկոսի համեմատությամբ։ Փաստացի, չնայած Ռուսաստանը շարունակում է մնալ հիմնական և գերակշռող արտահանման շուկա, սակայն դրա մասնաբաժինը որոշակիորեն նվազում է: ԱՄՆ-ը զբաղեցնում է երկրորդ տեղը՝ 6,6 տոկոսով, որին հաջորդում է Լեհաստանը՝ 3,3 տոկոսով, ապա՝ Չինաստանը և Ֆրանսիան՝ յուրաքանչյուրը 2,5 տոկոսով, Բելգիան՝ 1,9 տոկոսով, Նիդեռլանդները և Լիտվան՝ յուրաքանչյուրը 1,7 տոկոսով, Կանադան՝ 1,2 տոկոսով, Իտալիան՝ 0,8 տոկոսով, Գերմանիան և Ղազախստանը՝ յուրաքանչյուրը 0,7 տոկոսով։ 

Այսպիսի ցուցանիշները ցույց են տալիս, որ թեև Հայաստանը որոշակի դիվերսիֆիկացիա է ապահովել արտահանման շուկաներում և ներկայություն ունի տարբեր աշխարհագրական տարածաշրջաններում, սակայն այդ շուկաների մասնաբաժինները մնում են համեմատաբար փոքր և չեն կարող փոխհատուցել Ռուսաստանի շուկայում հնարավոր խնդիրների կամ նվազումների դեպքում ի հայտ եկող կորուստները:

Հայաստանում գինու և կոնյակի արտադրության այս խոր և բազմաբնույթ ճգնաժամի հիմնական և ամենակարևոր պատճառները կապված են արտահանման խոչընդոտների, տնտեսական ճնշումների, տեղական և գլոբալ գործոնների բարդ համադրության հետ, որոնք հատկապես սրվել և իրենց ամբողջ ընդգրկումով դրսևորվել են 2025 թվականի ընթացքում և շարունակում են սպառնալ ոլորտի ապագային:

Արտադրության նվազումը մի կողմից էլ կարող է պայմանավորված լինել արտադրության որակի բարելավման, նոր տեխնոլոգիական հզորությունների կիրառման և արդիականացման գործընթացներով, երբ արտադրողները ներդնում են նոր սարքավորումներ, բարելավում են արտադրական գործընթացները և անցնում են ավել ի բարձր որակի ստանդարտների, ինչը կարող է ժամանակավորապես նվազեցնել արտադրական ծավալները, սակայն երկարաժամկետում ապահովել ավելի մրցունակ և որակյալ արտադրանք։ Սակայն մյուս կողմից էլ առկա է այն իրողությունը, որ ոլորտը կատարելագործման, նոր հզորությունների ու տեխնոլոգիական նորամուծությունների և լուծումների կարիք ունի, որպեսզի դիմանա ալկոհոլային խմիչքների ոլորտում համաշխարհային մրցակցության դաժան պայմաններին։

Էական գործոն են նաև լոգիստիկ խնդիրները, որոնք կապված են տրանսպորտային ուղիների սահմանափակման, տարանցիկ անցումների դժվարացման և այլ քաղաքական ու տնտեսական պատճառների հետ, որոնք էապես բարդացրել են հայկական գինու և կոնյակի՝ Ռուսաստան և այլ հյուսիսային շուկաներ մատակարարումը: Ռուսաստանի շուկայից կախվածությունը զգալիորեն ուժեղացնում է ոլորտի խոցելիությունը լոգիստիկ խոչընդոտներից, քաղաքական անկայունությունից, տրանսպորտային ծախսերի աճից և արտաքին գործոնների փոփոխություններից, ինչը կարող է հանգեցնել արտահանումների կտրուկ նվազման և ֆինանսական հոսքերի սպառման, որոնք կենսական կարևորություն ունեն ոլորտում ներգրավված ձեռնարկությունների, գյուղացիական տնտեսությունների և աշխատողների համար:

Զբաղվածությունը ոլորտում, որտեղ ուղղակի և անուղղակի կերպով ներգրավված են հազարավոր մարդիկ՝ ներառյալ խաղողագործները, բանվորները, տեխնոլոգները, շուկայավարները, և այլ մասնագետները, կարող է էապես կրճատվել։ Եվ եթե արտադրական ծավալները շարունակեն իրենց անկումը, ապա դա անխուսափելիորեն կհանգեցնի գործազրկության աճի հատկապես գյուղական շրջաններում և մարզերում, որտեղ այլընտրանքային աշխատանքային հնարավորություններն արդեն իսկ սահմանափակ են, և որտեղ խաղողագործությունն ու գինեգործությունը ավանդաբար եղել են հիմնական եկամտի աղբյուրները տեղական բնակչության համար:

Անհրաժեշտություն է առաջ եկել երկարաժամկետ հեռանկարում ձեռնարկել անհետաձգելի, համակարգված և արդյունավետ միջամտություններ, գործի դնել աջակցության ծրագրեր և կառուցվածքային բարեփոխումներ։ Հակառակ դեպքում առկա իրավիճակը կարող է լրջորեն վտանգել ոլորտի մրցունակությունը միջազգային շուկաներում, քանի որ շուկայական մասնաբաժինների կորուստը, բրենդի թուլացումը, որակի հետ կապված հնարավոր խնդիրները և սպառողների վստահության նվազումը կարող են հանգեցնել երկարաժամկետ հետևանքների, որոնք դժվար կլինի հետագայում հաղթահարել:

Կասկադային էֆեկտը կարող է նվազեցնել նաև ներդրումների գրավչությունը ոլորտում, քանի որ ներդրողները՝ լինեն դրանք տեղական թե արտասահմանյան, դժկամություն կցուցաբերեն ներդնել իրենց կապիտալը և ռեսուրսները տնտեսության այնպիսի հատվածում, որը անկայունության և ճգնաժամի մեջ է։

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում