Չորս տարի անց. ուկրաինական պատերազմը` որպես տրանսֆորմացիայի կատալիզատոր. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Ուկրաինայում ծավալված լայնամասշտաբ պատերազմի չորրորդ տարելիցի շեմին, որը լրանում է 2026 թվականի փետրվարի 24-ին, համաշխարհային հանրությունը կանգնած է նորագույն պատմության ամենաբարդ և բազմաշերտ աշխարհաքաղաքական ճգնաժամերից մեկի առջև, որն արդեն վաղուց դուրս է եկել լոկալ կամ երկկողմանի հակամարտության նեղ շրջանակներից՝ վերածվելով գլոբալ աշխարհակարգի վերաձևման անշրջելի և արյունալի կատալիզատորի:
Այս չորս տարվա ընթացքում ռազմաճակատում արձանագրված զարգացումների դինամիկան ցույց է տալիս, որ սկզբնական փուլում գերիշխող մանևրային, սրընթաց և բարձր ինտենսիվության մարտերը վերջնականապես իրենց տեղը զիջել են դիրքային, ծայրահեղ հյուծիչ և ռեսուրսատար պատերազմի, որտեղ պայքարը հաճախ ընթանում է տնտեսական, ժողովրդագրական և տեխնոլոգիական դիմադրողականության մակարդակներում։
Իսկ յուրաքանչյուր մետրի համար մղվող կռիվը պահանջում է անհամաչափ մեծ մարդկային ու նյութական կորուստներ: Ռազմական գործողությունների այսպիսի ստատիկ և երկարաձգվող բնույթն իր անմիջական ազդեցությունն է թողնում դիվանագիտական և քաղաքական պրոցեսների վրա՝ ստեղծելով մի իրավիճակ, որտեղ հակամարտող կողմերից և ոչ մեկը չի կարողանում հասնել վճռորոշ, բեկումնային ռազմական հաղթանակի, իսկ խաղաղության կամ նույնիսկ կայուն հրադադարի շուրջ բանակցությունները մնում են խորը փակուղում՝ կողմերի տրամագծորեն հակադիր և մաքսիմալիստական նպատակադրումների պատճառով:
Պաշտոնական Կիևը շարունակում է աներեր մնալ տարածքային ամբողջականության վերականգնման և միջազգային իրավունքի գերակայության սկզբունքների վրա հիմնված իր պահանջներում՝ զգուշանալով ցանկացած «սառեցված հակամարտության» սցենարից, որը կարող է պայմաններ ստեղծել հետագայում հակամարտության կրկին թեժացման համար, մինչդեռ Մոսկվան առաջ է քաշում ռազմի դաշտում ստեղծված նոր «տարածքային և աշխարհաքաղաքական իրողությունների» պարտադիր ճանաչման պահանջը, ինչն անիրագործելի է դարձնում էական դիվանագիտական համաձայնությունն այս պատմական հանգրվանում:
Բայց մինչ հակամարտության կողմերը դեռևս չեն հասնում բեկումնային համաձայնության կետին, հյուծիչ պատերազմից ամենից շատը տուժում է Ուկրաինան։ Այստեղ ժողովրդի տառապանքը անասելի մակարդակի է հասել, և մարդիկ արդեն ծայրահեղ կերպով հոգնել են առկա իրավիճակից։ Մյուս կողմից էլ՝ դժգոհությունների ակնհայտ դրսևորումներ կան պատերազմի հետ կապված վարվող քաղաքականությունից։ Գաղտնիք չէ, որ ձգձգվող պատերազմի պարագայում ուկրաինական բանակը համալրման խնդիր ունի։
Ուստի, ուկրաինական իշխանություններն էլ ավելի ինտենսիվ ու վայրագ ձևերով են գործի դնում ТЦК-ների (համալրման տարածքային կենտրոններ) լծակները, որոնք շատ դեպքերում ուղղակի հասնում են ծայրահեղ դրսևորումների։ Պատահական չէ, որ արդեն ամիսներ շարունակ տելեգրամ ալիքներում և այլ մեդիա ռեսուրսներում շրջանառվում են բազմաթիվ տեսանյութեր համալրման տարածքային կենտրոնների կամայական գործողությունների մասին։ Այդ տեսանյութերում կարելի է ականատես լինել կադրերի, թե ինչպես են ուկրաինական ТЦКների ներկայացուցիչները, ոստիկանության անտարբերության ու երբեմն էլ ուղիղ մասնակցության ներքո, մարդկանց ոչ միայն տներից, այլ նաև աշխատավայրերից, տրասնպորտից, հենց փողոցներից ու այլ վայրերից ուղղակի գողանում՝ ուժով, ծեծելով, գետնին քարշ տալով։ Ոչ քիչ դեպքերում հնչում են նույնիսկ կրակոցներ: Բայց այս գործողությունները հաճախ, շատ մեղմ ասած, սուր դիմադրության են հանդիպում: ТЦК-ների աշխատակիցների հարձակումները համառ դիմադրությամբ ու գոռում-գոչյուններով են ուղեկցվում։ Բազմաթիվ են այն տեսանյութերը, որոնցում ուկրաինացի ժողովուրդը (այդ թվում ու հատկապես՝ կանայք) ուղղակի կռիվ են տալիս ТЦК-ականների դեմ, որոնց ժողովուրդը տվել է «զելենսկիականներ» կամ հենց «զելենսկիներ» անունը։ Ավելին, երբեմն ոչ միայն բռունցքներով, այլև մետաղյա ձողերով, եղաններով, փայտերով ու ձեռքի տակ ընկած այլ միջոցներով քաղաքացիները «օտպոր» են տալիս ТЦКականներին՝ չհաշված «գեղարվեստական» հայհոյանքների, անվանարկումների (դրա պակասը ո՛չ ռուսերենը, ո՛չ էլ ուկրաիներենը չունեն) ու անեծքների տեղատարափը:
Մարդիկ բողոքում են անօրինականություններից, չեն ցանկանում իրենց երեխաներին, ամուսիններին, հայրերին ուղարկել «անիմաստ կոտորածի»: Նշյալ տեսանյութերում պարբերաբար կարելի է լսել նման բղավոցներ. «Հերիք է կոտորեք, սպանդանոց եք տանում մեր երեխաներին», «Զելենսկին չի հանգստանա, մինչև վերջին ուկրաինացուն չսպանի», «բավական է մեր տղաների արյունը թափեք» և այլն։ Եվ լիովին բնական է, որ ուկրաինացի ժողովուրդն այլևս չի հանդուժում այս վիճակը։
Հանուն ինչի՞ պետք է Ուկրաինան կրի այս բոլոր տառապանքները և զոհեր տա, զուտ Արևմուտքի քմահաճույքների՞ համար։ Ի դեպ, այս հանգամանքը ևս հաճախ է հնչում այդ տեսանյութերում, թե եվրոպացի չինովնիկները Զելենսկու ձեռքերով իրենց հարցերն են լուծում, իսկ արդյունքում տուժում են Ուկրաինան և ուկրաինացիները: Ու պատահական չեն փորձագետների գնահատականները, որ այսպիսի իրավիճակը կարող է երկրի ներսում էլ ավելի մեծ դժգոհության պոռթկումների պատճառ դառնալ։
Սակայն դժգոհության ալիքները միայն ուկրաինացի ժողովրդի մեջ չէ, որ խորանում են: Այս համառ ու անզիջում առճակատման ֆոնին խոշոր աշխարհաքաղաքական ուժերի դիրքորոշումները և ռազմավարությունները նույնպես ենթարկվել են խորքային տրանսֆորմացիաների, որոնք թելադրված են ինչպես նրանց ներքաղաքական դինամիկայով, այնպես էլ գլոբալ մակրոտնտեսական տեղաշարժերով: Թեև արևմտյան կոալիցիան ինստիտուցիոնալ մակարդակում պահպանում է Ուկրաինային աներկբա աջակցելու իր քաղաքական հռետորաբանությունն ու հանձնառությունը, բախվում է աճող օբյեկտիվ դժվարությունների՝ կապված արևմտյան ռազմական արդյունաբերության հզորությունների լարվածության, ֆինանսական ռեսուրսների համալրման դժվարությունների և արևմտյան հասարակություններում գլուխ բարձրացնող որոշակի հոգնածության հետ: Եվրամիության ներսում ևս նկատվում են տակտիկական ճեղքվածքներ, քանի որ տնտեսական աճի դանդաղումը, սղաճն ու արդյունաբերական մրցունակության պահպանման խնդիրները որոշ անդամ պետությունների դրդում են փնտրել հակամարտության ավելի արագ հանգուցալուծման պրագմատիկ տարբերակներ:
Մյուս բևեռում Ռուսաստանը ցուցաբերել է տնտեսական դիմադրողականության որոշակի մակարդակ՝ հարմարեցնելով իր տնտեսությունը աննախադեպ և համապարփակ պատժամիջոցային ճնշմանը, տնտեսությունը տեղափոխելով ընդգծված ռազմական ռելսերի վրա և գտնելով տեխնոլոգիական և ֆինանսական շրջափակումը մեղմելու ուղիներ, ինչը հիմնականում հնարավոր է դարձել Գլոբալ Հարավի, ինչպես նաև ասիական և մերձավորարևել յան մի շարք գործընկերների հետ առևտրատնտեսական և լոգիստիկ կապերի կտրուկ վերակողմնորոշման ու խորացման շնորհիվ:
Մյուս կողմից էլ՝ եվրոպական երկրների հասարակությունների ներսում առկա է խորը դժգոհություն՝ կապված Ուկրաինայում շարունակվող հակամարտության հետ, իսկ դա կարող է վճռորոշ նշանակություն ունենալ ընտրությունների ժամանակ։ Իսկ դա եվրոպական երկրների իշխանություններն ու, ընդհանրապես, քաղաքական ուժերը չեն կարող հաշվի չառնել: Այդ երկրների քաղաքացիները, այդ թվում՝ գործարար շրջանակները, դժգոհ են այն իրավիճակից, որ Եվրոպան հրաժարվել է ռուսական էժան էներգակիրներից, որի արդյունքում էներգակիրների գներն աճել են, իրենց ծախսերն ավելացել են, ինֆլ յացիան խժռում է իրենց խնայողությունները, ու դրա արդյունքում եվրոպական երկրների տնտեսական մրցակցությունը նվազում է։ Դժկամություն կա նաև Ուկրաինային ու ուկրաինացիներին տրամադրվող անվերջանալի օգնության հետ կապված։ Բնական է, որ եվրոպացի հարկատուները կարող են բարձրացնել այն հարցը, թե ինչո՞ւ է իրենց կողմից վճարված հարկերի մի մասը տրամադրվում այլոց, առավել ևս՝ անիմաստ ու անհեռանկար գործում, երբ իրենց երկրի ներսում բազմաթիվ խնդիրներ կան։
Ու սա պատճառ է դառնում ոչ միայն լուրջ դժգոհությունների, այլև մի շարք երկրներում ուկրաինացի փախստականների նկատմամբ անբարյացակամ վերաբերմունքի ձևավորման համար, երբ այդ մարդիկ տվ յալ երկրներում առանձնահատուկ արտոնություններ են ստանում։
Իսկ Միացյալ Նահանգներում անընդհատ ընթացող ներքաղաքական բևեռացումը, արտաքին օգնության շուրջ բանավեճերն ու Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի անվտանգային մարտահրավերների առաջնահերթությունը որոշակիորեն ստվերում են եվրոպական անվտանգության անվերապահ երաշխավորի նրանց ավանդական դերը՝ ստիպելով Եվրոպային ավելի արագ ու ռադիկալ քայլեր ձեռնարկել ռազմավարական ինքնավարության և պաշտպանական սեփական արդյունաբերության զարգացման ուղղությամբ:
Մյուս կողմից էլ Եվրոպան ակտիվ քայլեր է ձեռնարկում Չինաստանի, Հնդկաստանի ու այլ տարածաշրջանային կենտրոնների հետ իր հարաբերությունները խորացնելու ուղղությամբ։ Բացի դրանից, Բրյուսելում սկսել են գիտակցել, որ ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ ընթացող ռուս-ուկրաինական բանակցությունների պարագայում իրենք ուղղակի դուրս են մնում գործընթացից։ Դրա համար էլ մի շարք եվրոպացի պաշտոնյաներ սկսել են արդեն խոսել Ռուսաստանի հետ երկխոսություն սկսելու և անվտանգության ու արտաքին կոնյուկտուրայի ինքնուրույն ճարտարապետություն ստեղծելու ուղղությամբ։
Մյուս կողմից էլ՝ արտաքին հարաբերություններում որոշիչ դեր է ստանձնել Չինաստանի, Հնդկաստանի, Բրազիլիայի և Գլոբալ Հարավի այլ ազդեցիկ խաղացողների հավաքական դիրքորոշումը, որոնք միանշանակ ընտրել են ոչ թե իզոլ յացիոնիզմի կամ պասիվ դիտորդի դերը, այլ ծայրահեղ ակտիվ, հաշվենկատ և շահադիտական չեզոքության ռազմավարությունը: Նրանք առավելագույնս օգտվում են գլոբալ մատակարարման շղթաների խզումից՝ կլանելով ռուսական էներգակիրները զեղչված գներով, միևնույն ժամանակ դիվիդենտներ շահելով Արևմուտքի հետ երկխոսությունում իրենց անփոխարինելիության ու աշխարհաքաղաքական կշռի շեշտակի բարձրացումից:
Պեկինը, թեև դիվանագիտական հարթակներում պաշտոնապես հանդես է գալիս խաղաղության, բանակցությունների և միջուկային էսկալացիայի անթույլատրելիության դիրքերից, փաստացիորեն ապահովում է Մոսկվայի մակրոտնտեսական կայունությունն ու տեխնոլոգիական կենսունակությունը՝ միաժամանակ մանրադիտակի տակ ուսումնասիրելով Արևմուտքի պատժամիջոցային գործիքակազմն ու ռազմական ռեսուրսների սպառման արագությունը, որպեսզի ստացված եզրահանգումներն ապագայում կիրառի սեփական շահերի պաշտպանության համար` մասնավորապես Թայվանի հարցում և առհասարակ Հնդկախաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում:
Այսպիսով, ուկրաինական ճգնաժամի չորրորդ տարին ոչ միայն արձանագրում է սառը պատերազմից հետո ձևավորված միաբևեռ աշխարհակարգի վերջնական քանդումը, այլև ուրվագծում է նոր, բազմակենտրոն, ցանցային և խիստ պայթյունավտանգ համակարգի բաղադրիչները, որտեղ անվտանգության ավանդական երաշխիքները փլուզված են, ուժի կիրառումը դարձել է միջազգային հարաբերությունների «նոր նորմալիզացված» իրողություն, իսկ միջազգային ինստիտուտների սուր ճգնաժամն ապացուցում է, որ այս կործանարար հակամարտության հետևանքները վերափոխելու են գլոբալ քաղաքականության տրամաբանությունը գալիք տասնամյակների համար:
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
