Հին «բախման» նոր նրբերանգները. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Վերջին տարիներին առավել սուր բնույթ է ստանում Հայաստանի աշխատաշուկայի հետ կապված կարևոր մի խնդիր, որը դրսևորում է բուհական կրթության և իրական աշխատանքի պահանջների տարբերությունը։ Հասարակության լայն շրջանակները, գործատուները, ինչպես նաև հենց ուսանողները հաճախ բարձրաձայնում են, որ բուհական կրթությունը այլևս, մեղմ ասած, ոչ միշտ է տալիս այն գիտելիքները, հմտությունները, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից աշխատաշուկայի դինամիկ զարգացող պայմաններում աշխատանք գտնելու և շարունակական մասնագիտական աճ ունենալու համար։ Սա հանգեցնում է անմիջական հարցի՝ բուհերը կորցնո՞ւմ են, արդյոք, իրենց վրա դրված ակնկալիքների և վստահության ծանրությունը։ Եթե այո, ապա ինչո՞ւ, և ի՞նչ կարելի է անել այդ իրավիճակը շտկելու համար։
Պատճառները բազմաշերտ են, խորքային և փոխկապակցված։ Սկսենք այն կանխադրույթից, որ առհասարակ կրթությունը ոչ միայն մասնագիտական կարողությունների զարգացում է, այլև ավելի լայն խնդիր՝ տրամաբանության, քննադատական մտածողության, արժեհամակարգային ինքնագիտակցության ստեղծում։ Սակայն ժամանակակից իրականությունն ավելի ու ավելի է պահանջում կրթության գործնական կողմի առկայություն ու որոշակի պատրաստվածություն, որն անմիջապես կարելի է կիրառել մասնագիտական ոլորտում։
Շատ գործատուներ, հատկապես տեղեկատվական, բարձր տեխնոլոգիաների, տնտեսագիտական և բիզնես ոլորտներում, շեշտում են, որ համալսարանից շրջանավարտները պատրաստ չեն իրական աշխատանքի մեջ անմիջապես ներգրավվելու, չունեն կիրառական գործիքակազմին տիրապետելու հմտություններ, թիմային աշխատանքի ունակություններ, նախագծային մտածողություն, հաճախ էլ՝ օտար լեզվի բավարար իմացություն կամ հաղորդակցման անհրաժեշտ կարողություններ։ Աշխատաշուկայի արդի պահանջները հաճախ առաջնահերթություն են դարձնում այնպիսի հմտություններ, որոնք դուրս են բուհական դասավանդման ավանդական ձևաչափից։ Դրանց թվում են, օրինակ՝ նորարարական մտածողությունը, ինքնուրույն ուսումնառության կարողությունը, համալիր խնդիրների լուծումը և ճգնաժամային իրավիճակներում արագ կողմնորոշվելու ունակությունը։
Բուհական կրթությունն իր հերթին շարունակում է մեծապես հիմնված մնալ ավանդական ծրագրերի, տեսական մոդուլների և երբեմն արդեն հնացած դասընթացների վրա։ Հայկական շատ համալսարաններում մինչ այժմ լայնորեն կիրառվում են տարիներ առաջ հաստատված և քիչ փոփոխված ծրագրեր, որոնք չեն համընկնում շուկայի նոր ակնկալիքներին ու փոփոխվող պահանջներին։ Տարբեր ոլորտներում աշխատանքի շուկան մշտապես զարգանում և արդիականացվում է, սակայն բուհերը հաճախ քիչ օպերատիվ են արձագանքում այդ փոփոխություններին. նոր մասնագիտությունների ներմուծումը, առարկայական բարեփոխումները կամ դասավանդման մեթոդների արդիականացումը դանդաղ են ընթանում, ինչի հետևանքով բուհի և աշխատաշուկայի պահանջները տարբեր ուղղություններով են զարգանում։
Այս ամենը նաև իր ազդեցությունն է ունենում այն հարցի վրա, թե ինչպիսի հմտություններ և գիտելիքներ են անհրաժեշտ ժամանակակից հայ երիտասարդին աշխատանք գտնելու և կարիերային աճ ունենալու համար։ Այստեղ վճռորոշ նշանակություն են ստանում մի քանի առանցքային ու փոխկապակցված կարողություններ, որոնցից առաջնայինը վերլուծական և քննադատական մտածողությունն է։ Սա հատկապես կարևորվում է տեղեկատվության ծավալների աննախադեպ աճի պայմաններում, երբ անհրաժեշտ է կարողանալ արագ գտնել հավաստի տվյալներ, առանձնացնել առաջնայինը երկրորդականից, կշռադատել առկա տարբերակներն ու ձևավորել փաստարկված տեսակետներ։
Հաջորդ առանցքային հմտությունը փոփոխվող միջավայրին արագ հարմարվելու ունակությունն է, ինչը ենթադրում է ճկունություն և մշտապես սովորելու պատրաստակամություն։ Քանի որ տեխնոլոգիական սրընթաց զարգացումը պարտադրում է շարունակական կատարելագործում յուրաքանչյուր ոլորտում, ապա աշխատաշուկայում պահանջված է այն մասնագետը, ով ընդունակ է ինքնուրույն ուսումնառության, նոր հմտությունների յուրացման և սեփական որակավորման մշտական թարմացման։ Այս նպատակով, բուհական կրթությանն ի լրումն, կարող է պահանջվել մասնակցություն կարճաժամկետ դասընթացների, մենթորության ծրագրերի, մասնագիտական սեմինարների կամ առցանց կրթական հարթակների միջոցով գիտելիքների շարունակական համալրում։ Այսքանով հանդերձ, մեծ տեղ է սկսում հատկացվել թիմային աշխատանքի կարողությանը։
Ժամանակակից բիզնես միջավայրում բացարձակապես անհրաժեշտ է կարողանալ աշխատել տարբեր մարդկանց հետ, հասկանալ խմբի հոգեբանությունն ու լոգիկան, միմյանց լրացնել, օգնություն ցուցաբերել, ինչպես նաև արդյունավետ հաղորդակցվել ինչպես գործընկերների, այնպես էլ հաճախորդների հետ։ Հաղորդակցության հմտությունները ներառում են նաև մտքերի հստակ ձևակերպումը, խնդիրների պարզ ներկայացումն ու դիմացինի տեսակետի նկատմամբ հարգալից մոտեցումը։ Ի տարբերություն նախկինում գերիշխող անհատականակենտրոն մոտեցումների, այսօր կարիերայի առաջընթացի համար անհրաժեշտ է տիրապետել թիմային աշխատանքի հմտություններին կամ նպաստել արժեքի ստեղծման հավաքական գործընթացին։
Հայաստանում ներկայում աշխատանքի շուկան ունի իր առանձնահատկությունները, որոնք որոշ չափով փոխկապակցված են նաև աշխարհի միտումներին, սակայն ունեն նաև տեղական երանգներ։ Տեղեկատվական և, ընդհանրապես, տեխնոլոգիական ոլորտներում կա մեծ պահանջարկ նոր մասնագետների համար, սակայն այդ պահանջարկին լիարժեք բավարարելու համար պահանջվող հմտությունները երբեմն դուրս են դասական բուհական ծրագրերից։ Շատ երիտասարդներ, խուսափելով համալսարանական քառամյա կրթությունից, նախընտրում են մասնագիտական արագընթաց դասընթացներն ու հավել յալ կրթական ծրագրերը։ Նրանք հաճախ ընտրում են ինքնուսուցման ճանապարհը՝ օգտվելով համացանցային ռեսուրսներից կամ միջազգային կրթական հարթակներից, ինչը թույլ է տալիս անմիջապես անցնել գործնական աշխատանքի՝ հաճախ դեռ ուսանողական տարիներին։ Այս միտումը որոշակիորեն նվազեցնում է վստահությունը բուհական համակարգի նկատմամբ։ Թեև համալսարանական տեսական գիտելիքներն, անշուշտ, առանցքային են, սակայն այլևս բավարար չեն։ Այսօր առաջնային են համարվում պրակտիկ փորձն ու մասնակցությունը իրական նախագծերին։
Իրավիճակն առավել արտահայտիչ է տնտեսագիտության, իրավագիտության, մանկավարժության և լեզվաբանության պես ավանդական ոլորտներում։ Այստեղ շրջանավարտները հաճախ բախվում են աշխատաշուկայի կարծրացած ու սահմանափակ համակարգերին, անառողջ մրցակցությանը, ինչպես նաև գործատուների կողմից առաջարկվող խիստ սահմանափակ հնարավորություններին։ Արդյունքում շատերը ստիպված են լինում կա՛մ ընտրել մասնագիտությանը չհամապատասխանող աշխատանք, կա՛մ փոխել որակավորումը, կա՛մ էլ արտագաղթի միջոցով լքել երկիրը՝ նախընտրելով աշխատանքի որոնումն արտերկրում։ Այս ամենն էլ ավելի է սրում երիտասարդության դժգոհությունը ներքին շուկայում՝ բարձրացնելով առանցքային մի հարց՝ ինչո՞ւ համալսարանը հաճախ չի իրականացնում իր հիմնական առաքելությունը։
Բուհերը, նույնիսկ բարեփոխումների ցանկության դեպքում, հաճախ բախվում են լուրջ կառուցվածքային ու ֆինանսական խնդիրների։ Դասախոսական կազմի զգալի մասը, տարիքային գործոնով պայմանավորված, միշտ չէ, որ կարողանում է կրթական գործընթացում ներդնել ժամանակակից շուկայի պահանջներին համապատասխան նորարարական գործիքակազմ։ Ուսումնական նյութերը թարմացվում են դանդաղ կամ ընդհանրապես չեն համապատասխանում արդի մարտահրավերներին։ Բացի այդ, գործատուի և համալսարանի միջև հաճախ բացակայում է սերտ համագործակցությունը, որը հնարավորություն կտար մշտապես արդիականացնել ուսումնական ծրագրերն ու ուսանողներին ապահովել գործնական փորձառությամբ՝ լինի դա մասնագիտական պրակտիկայի, համատեղ նախագծերի թե ստաժավորման ձևաչափով։
Ստեղծված իրավիճակում հստակորեն տարանջատվում է երկու մոտեցում։ Տեխնոլոգիական և կիրառական հմտություններն արժևորող երիտասարդները հիմնականում հենվում են ինքնակրթության, վեբինարների, առցանց դասընթացների և մենթորության վրա, մինչդեռ ավանդական կրթությունը շարունակում է մնալ առաջնային արժեք առավել պահպանողական զանգվածի համար։ Այս երկփեղկվածությունը մատնանշում է համակարգային մի լուրջ խնդիր։ Բուհական համակարգում անհրաժեշտ են արմատական բարեփոխումներ, որոնք պետք է ընդգրկեն ինչպես ուսումնական ծրագրերի արդիականացումը, այնպես էլ բուհերի կառավարման ու դասավանդման մեթոդաբանության վերանայումը։
Զուգահեռաբար ձևավորվում և վերելք է ապրում «ձեռներեցության մշակույթը», երբ երիտասարդ սերունդը, ավանդական աշխատատեղեր փնտրելու փոխարեն, նախընտրում է հիմնել սեփական գործը՝ կյանքի կոչելով նորարարական ստարտափներ և բիզնես նախագծեր։ Այս ասպարեզում վճռորոշ են դառնում ոչ միայն մասնագիտական գիտելիքները, այլև բիզնես մտածողությունը, ֆինանսական գրագիտությունը, միջազգային շուկաների սեգմենտավորման հմտություններն ու օտար լեզուների տիրապետումը։
Հաջողության բանաձևն այսօր արագ փոփոխվող տնտեսական պահանջներին հարմարվելու ճկունությունն է, ռիսկի դիմելու պատրաստակամությունը և սեփական գաղափարները գլոբալ շուկայում մրցունակ դարձնելու ունակությունը։ Սա լուրջ ազդակ է բուհական համակարգի համար՝ վերանայելու սեփական դերն ու առաքելությունը՝ վերածվելով ոչ թե պարզապես գիտելիք փոխանցող, այլ աշխատանքի ու գործարարության համար նպաստավոր էկոհամակարգ ստեղծող կառույցների։
ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
