Պետությունները թուլանում են այն պահին, երբ ներսում թուլանում է իմաստի զգացումը. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանում կայացան հերթական ընտրություններ, և հանրային քննարկումների կենտրոնում դարձյալ իշխանության հնարավոր փոփոխությունն էր: Չստացվեց: Սակայն պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ իրական շրջադարձերը տեղի են ունենում ոչ միայն իշխանափոխությամբ, այլ նաև այն ժամանակ, երբ հասարակությունը վերագտնում է իր ինքնությունը, իր արժեքային առանցքը և իր պատմական գոյության իմաստը։ Քաղաքական փոփոխությունը, եթե այն չի ուղեկցվում արժեքային և հոգևոր վերակազմակերպմամբ, մնում է ձևի փոփոխություն՝ առանց բովանդակության վերափոխման։
Այսօր Հայաստանի հիմնական խնդիրներից մեկը հենց իմաստային ճգնաժամն է։ Վերջին տարիներին խորացել են բևեռացումները, անվստահությունը, պատմության նկատմամբ հակասական վերաբերմունքը և ազգային ինքնության շուրջ անորոշությունը։ Պետությունը կարող է պահպանել իրավական ձևը, սակայն կորցնել իր ներքին ամրությունը, եթե թուլանում է ժողովրդի ինքնության և պատասխանատվության գիտակցությունը։
Ժամանակակից աշխարհում պետությունների կայունությունը պայմանավորված է ոչ միայն տնտեսական կամ ռազմական կարողություններով, այլ նաև իմաստային դիմադրողականությամբ։ Մարդը կարող է ապրել տեխնոլոգիական զարգացման պայմաններում, բայց միաժամանակ կորցնել իր գոյության նպատակի գիտակցությունը։ Նույնը վերաբերում է պետություններին. երբ հասարակությունը չի տեսնում իր պատմական շարունակականությունը, թուլանում է նաև պետական շարունակականությունը։
Հայ ժողովրդի պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ մեր գոյությունը երբեք չի հիմնվել միայն նյութական ռեսուրսների վրա։ Մենք բազմիցս կորցրել ենք պետականությունը, անցել պատերազմների, ցեղասպանության և արտագաղթի միջով, սակայն պահպանվել ենք ազգային խորքային գիտակցության շնորհիվ։ Այդ գիտակցության հիմքում եղել են քրիստոնեական հավատքը, ընտանիքի արժեքը, կրթության նկատմամբ հարգանքը, հայրենիքի հանդեպ պատասխանատվությունը և պատմական հիշողությունը։
Հասարակությունները կառուցվում են այն արժեքների շուրջ, որոնք իրենք պաշտպանում են։ Եթե գերակշռում են արդարությունը, ճշմարտությունը և արժանապատվությունը, հասարակությունը ամրանում է։ Եթե գերակշռում են շահը և նպատակահարմարությունը, հասարակությունը սկսում է քայքայվել։
Այս ամենի պատկերին Հայաստանի վերականգնումը պահանջում է ոչ միայն քաղաքական փոփոխություն, այլ նաև քաղաքակրթական վերածնունդ։ Անհրաժեշտ է ազգային ինքնագիտակցության վերականգնում, կրթական և մշակութային համակարգերի ամրապնդում և պետական մտածողության վերակառուցում։
Հայաստանի շուրջ ձևավորված աշխարհաքաղաքական միջավայրը այս գործընթացը դարձնում է առավել բարդ։ Հարավային Կովկասը դարձել է ուժային կենտրոնների մրցակցության խաչմերուկ։ Ուկրաինական պատերազմը փոխել է ուժային հավասարակշռությունները, Մերձավոր Արևելքի անկայունությունը ավելացրել է ռիսկերը, իսկ գլոբալ մրցակցությունը սրվել է։
Այս պայմաններում փոքր պետությունների ճակատագիրը կախված է ոչ միայն արտաքին հարաբերություններից, այլ նաև ներքին համախմբվածությունից։ Անվտանգությունը միայն ռազմական համակարգ չէ. այն ազգային կամքի, ռազմավարական մտածողության և հասարակական վստահության ամբողջական համակարգ է։
Միաժամանակ, առանցքային բաղադրիչներից է պետական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության թուլացումը։ Երբ քաղաքացին չի վստահում դատարանին, խորհրդարանին կամ պետական համակարգին, սկսում է քայքայվել պետության ներքին միասնականությունը։ Ինստիտուտները պետության ողնաշարն են, և դրանց թուլացումը համակարգային անկայունություն է ստեղծում։
Հասարակական բևեռացումը ևս խորացնում է այս վիճակը։ Երբ քաղաքական մրցակցությունը վերածվում է ներքին բաժանման, սկսվում է ազգային ներուժի կորուստ։ Այդ դեպքում քաղաքացիները այլևս չեն տեսնում միմյանց որպես նույն պետության մաս։
Այս բոլոր գործընթացների հիմքում արժեքային ճգնաժամն է։ Երբ հասարակությունը կորցնում է իր արժեքային կողմնացույցը, խաթարվում է առաջնայինի և երկրորդականի, արդարի և օգտակարի տարբերությունը։ Ժողովուրդները գոյատևում են ոչ միայն կառույցներով, այլ ընդհանուր պատկերացումով բարոյականության և պատասխանատվության մասին։
Իրական ազատությունը նույնպես ունի խորքային իմաստ։ Այն չի սահմանափակվում ընտրության իրավունքով, այլ ենթադրում է պատասխանատվություն։ Ազատ հասարակությունն այն չէ, որտեղ բոլորը պահանջում են, այլ այն, որտեղ քաղաքացին պատրաստ է և հնարավորություն ունի ստեղծել ընդհանուր բարիք։
Հայաստանի ապագան կախված է ոչ միայն նրանից, թե ով է ձևավորում իշխանությունը, այլ նաև նրանից, թե ինչ պետություն է ցանկանում կառուցել հասարակությունը։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդները վերածնվում են ոչ թե իշխանափոխությամբ, այլ ինքնագիտակցության վերականգնմամբ։ Երբ ժողովուրդը վերագտնում է իր էությունը, նույնիսկ ծանր վիճակը դառնում է նոր վերելքի սկիզբ։
Պետությունները չեն կործանվում միայն արտաքին ճնշումներից։ Դրանք թուլանում են այն պահին, երբ ներսում թուլանում է իմաստի զգացումը։ Եվ ճիշտ նույն կերպ՝ պետությունները վերականգնվում են այն ժամանակ, երբ հասարակությունը կրկին սկսում է հասկանալ, թե ինչու է գոյություն ունենում իր պետությունը և ինչ պատասխանատվություն ունի իր պատմության առաջ։ Այդ պահից է սկսվում ոչ միայն քաղաքական փոփոխությունը, այլ նաև պետության վերածնունդը։
ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
