Ընտրություններն ավարտված են, կարելի է արդեն հարկերն էլ բարձրացնել. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում ընտրություններից հետո սկսվող ժամանակահատվածը հաճախ առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում ոչ միայն քաղաքական, այլև սոցիալ-տնտեսական առումով։ Ընտրություններից առաջ իշխանությունները սովորաբար ձգտում են առավելագույնս խուսափել այնպիսի որոշումներից, որոնք կարող են դժգոհություն առաջացնել հանրության շրջանում, մինչդեռ ընտրություններից հետո կառավարությունները ստանում են որոշակի քաղաքական ազատություն՝ իրականացնելու այնպիսի քայլեր, որոնք մինչ այդ հետաձգվում էին՝ քաղաքական նպատակահարմարությունից ելնելով։
Հենց այս համատեքստում է հարկավոր դիտարկել նաև Հայաստանի կառավարության վերջին նախաձեռնությունը, որով նախատեսվում է 2027 թվականի հունվարի 1-ից բարձրացնել ակցիզային հարկի դրույքաչափերը՝ թանկացնելով բենզինը, բնական գազը, ծխախոտը, դրա փոխարինիչները և ալկոհոլային խմիչքները։ Թեև իշխանությունները նախընտրում են հարկերի բարձրացումը կապել հարկաբյուջետային քաղաքականության կատարելագործման, պետական եկամուտների ավելացման և միջազգային փորձին համապատասխանեցման հետ, սակայն իրական քաղաքական և տնտեսական միջավայրը թույլ է տալիս այս գործընթացը դիտարկել ավելի լայն համատեքստում։
Հատուկ ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ ընտրություններից գրեթե անմիջապես հետո իշխանությունների կողմից ներկայացվող առաջին կարևոր նախաձեռնություններից մեկը հենց հարկային բեռի մեծացումն է, ինչը բազմաթիվ հարցեր է առաջացնում այն մասին, թե ինչ վիճակում են գտնվում պետական ֆինանսները, և ինչու է կառավարությունը ստիպված գնալ նման քայլերի։
Բնականաբար, պետական բյուջեն ցանկացած երկրի տնտեսական համակարգի հիմքերից մեկն է։ Պետությունը պետք է ֆինանսավորի սոցիալական ծրագրերը, կրթությունը, առողջապահությունը, պաշտպանությունը, ենթակառուցվածքները, պետական կառավարման համակարգը և բազմաթիվ այլ ոլորտներ։ Սակայն, երբ բյուջեի համալրման հիմնական միջոցներից մեկը դառնում է հարկերի և տուրքերի շարունակական բարձրացումը, դա կարող է վկայել ավելի խորքային խնդիրների մասին։ Տնտեսագիտական տեսանկյունից հարկերի բարձրացումը ամենահեշտ գործիքներից մեկն է պետական եկամուտների ավելացման համար, բայց միաժամանակ նաև ամենացավոտներից մեկը հասարակության համար։
Առանձնապես ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ ընտրական գործընթացում իշխանության ներկայացուցիչները մեծ շուքով ներկայացնում էին կենսաթոշակների և որոշ սոցիալական վճարների բարձրացումները՝ դրանք ներկայացնելով որպես քաղաքացիների բարեկեցության աճի ապացույց։ Հանրությանը փոխանցվող հիմնական ուղերձն այն էր, որ պետությունը կարողանում է ավելի շատ միջոցներ հատկացնել քաղաքացիներին և բարելավել նրանց սոցիալական վիճակը։ Սակայն այժմ, երբ արդեն քննարկվում են վառելիքի, գազի և այլ ապրանքների թանկացումները, առաջանում է հիմնավոր հարց՝ արդյո՞ք այդ «սոցիալական բարձրացումներն» իրականում բարելավելու են մարդկանց կյանքը, թե՞ ընդամենը փոխհատուցվելու են նոր թանկացումների միջոցով։ Եթե կենսաթոշակը բարձրանում է, օրինակ՝ տասը հազար դրամով, բայց միաժամանակ թանկանում են տրանսպորտը, սննդամթերքը, կոմունալ ծառայությունները և բազմաթիվ այլ ապրանքներ, ապա քաղաքացին փաստացի չի զգում իր եկամուտների աճը։ Ընդհակառակը, հաճախ ստացվում է, որ անվանական աճը վերանում է գնաճային ճնշումների ներքո։ Այս երևույթը տնտեսագիտության մեջ հայտնի է որպես իրական եկամուտների նվազում, երբ քաղաքացիների ձեռքում հայտնվող գումարը թվային առումով ավելանում է, սակայն դրա գնողունակությունը մնում է նույնը կամ նույնիսկ նվազում։
Ծխախոտի և ալկոհոլի դեպքում ակցիզային հարկերի բարձրացման վերաբերյալ պետության հիմնավորումները որոշ չափով հասկանալի են։ Աշխարհի բազմաթիվ երկրներում այսպիսի հարկերը կիրառվում են ոչ միայն բյուջետային նպատակներով, այլ նաև հանրային առողջության տեսանկյունից։ Բարձր գները որոշ դեպքերում իսկապես կարող են նվազեցնել սպառումը և սահմանափակել վնասակար սովորույթների տարածումը։ Սակայն նույն տրամաբանությունը չի գործում բենզինի և բնական գազի պարագայում։ Վառելիքը ժամանակակից տնտեսության առանցքային բաղադրիչներից մեկն է։ Վառելիքի գնի փոփոխությունը սահմանափակ ազդեցություն ունի։ Բենզինի կամ գազի թանկացումը շղթայական ազդեցություն է ունենում տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտների վրա։ Երբ թանկանում է վառելիքը, աճում են փոխադրումների ծախսերը։ Երբ աճում են փոխադրումների ծախսերը, թանկանում է ապրանքների տեղափոխումը։ Երբ թանկանում է տեղափոխումը, աճում են վաճառքի վերջնական գները։ Արդյունքում թանկացման ալիքը տարածվում է ամբողջ տնտեսության վրա՝ հասնելով սպառողի գրպանին։ Հատկապես Հայաստանի նման երկրում, որտեղ ներմուծվող ապրանքների մասնաբաժինը բարձր է, վառելիքի գնի ցանկացած փոփոխություն կարող է արագ վերածվել համատարած գնաճի գործոնի։ Վաճառողը բարձրացնում է գինը, քանի որ ավելացել են իր ծախսերը։ Փոխադրողը բարձրացնում է սակագինը, որովհետև ավելի թանկ է լիցքավորում մեքենան։ Արտադրողը վերանայում է իր գնային քաղաքականությունը, քանի որ աճել են հումքի և լոգիստիկ ծախսերը։ Արդյունքում նույնիսկ այն քաղաքացին, որը երբեք մեքենա չի վարել, զգում է վառելիքի թանկացման ազդեցությունն իր ամենօրյա գնումների վրա։
Այս տեսանկյունից իշխանությունների նախաձեռնությունը կարող է ունենալ հակասական արդյունքներ։ Մի կողմից՝ բյուջեն կարող է ստանալ լրացուցիչ մուտքեր, մյուս կողմից՝ տնտեսական ակտիվության վրա կարող են ձևավորվել նոր ճնշումներ։ Բարձր գները կարող են նվազեցնել սպառումը, սահմանափակել փոքր բիզնեսների շահութաբերությունը և մեծացնել սոցիալական դժգոհությունները։ Այսինքն՝ կարճաժամկետ բյուջետային շահույթը կարող է ուղեկցվել երկարաժամկետ տնտեսական բարդություններով։
Մեկ այլ կարևոր հանգամանք է քաղաքական ժամանակացույցը։ Հասարակության զգալի հատվածի շրջանում բնական հարց է առաջանում, թե ինչու նման նախաձեռնությունները չեն ներկայացվում ընտրություններից առաջ նույն ակտիվությամբ։ Եթե հարկային բեռի ավելացումը տնտեսական անհրաժեշտություն էր, ապա այդ անհրաժեշտությունը գոյություն ուներ նաև նախընտրական շրջանում։ Եթե բյուջեն լրացուցիչ միջոցների կարիք ուներ, ապա այդ կարիքը նույնպես նոր չի առաջացել։ Այդ պատճառով ձևավորվում է ընկալում, որ ընտրություններից առաջ առաջնահերթ է եղել հանրության բարեհաճությունը պահպանելը, իսկ ընտրություններից հետո արդեն հնարավոր է անցնել ավելի կոշտ ֆինանսատնտեսական միջոցառումների։
Հենց այստեղ է ձևավորվում հանրային վստահության կարևոր խնդիրը։ Երբ քաղաքացիները տեսնում են, որ նախընտրական շրջանում խոսվում է եկամուտների աճի, սոցիալական աջակցության և բարեկեցության մասին, իսկ հետընտրական շրջանում սկսվում են նոր հարկերի և վճարների ավելացման գործընթացներ, առաջանում է անհամապատասխանության զգացողություն։ Այդ անհամապատասխանությունը ժամանակի ընթացքում կարող է վերածվել քաղաքական անվստահության, ինչը ոչ պակաս կարևոր մարտահրավեր է, քան բուն տնտեսական խնդիրները։
Միաժամանակ, պետք է հաշվի առնել նաև ավելի երկարաժամկետ միտումները։ Վերջին տարիների փորձը ցույց է տալիս, որ պետական եկամուտների ավելացման համար կառավարությունը պարբերաբար դիմում է նոր հարկերի, տուրքերի և վճարների ներդրմանը կամ գործող դրույքաչափերի բարձրացմանը։ Այս միտումը կարող է շարունակվել նաև առաջիկա տարիներին, հատկապես եթե պետական ծախսերը շարունակեն աճել ավելի արագ, քան տնտեսական հնարավորությունները։ Այդ դեպքում հարկային ճնշման աստիճանական մեծացումը կարող է վերածվել շարունակական գործընթացի։
Սակայն հարկաբյուջետային քաղաքականության արդյունավետությունը չափվում է ոչ միայն հավաքագրված գումարների ծավալով, այլ նաև այն հարցով, թե որքանով է այդ քաղաքականությունը նպաստում քաղաքացիների կյանքի որակի բարելավմանը։ Եթե բյուջեն լցվում է, բայց հասարակությունը շարունակում է զգալ կյանքի թանկացումը, եթե սոցիալական աջակցությունը չեզոքացվում է գնաճի միջոցով, եթե տնտեսական աճի պտուղները չեն արտահայտվում մարդկանց առօրյա կյանքում, ապա առաջանում է հարց, թե որքանով է հաջողված այդ տնտեսական ռազմավարությունը։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
