Հայաստանը հետ կվերցնի՞ միջազգային հայցերը. Բաքուն ձգտում է լիակատար իրավական անպատժելիության. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
realtribune.ru–ն «Ադրբեջանը պահանջում է, որ Հայաստանը դադարեցնի դատական հայցերը» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ 2027 թվականի պետական բյուջեի նախագծի նախնական քննարկման ժամանակ Հայաստանի Ազգային ժողովի մշտական հանձնաժողովների համատեղ նիստում վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար Լիլիթ Մակունցը պատասխանել է Ադրբեջանի հետ փոխադարձ դատական հայցերի կարգավիճակի վերաբերյալ հարցին։ Նրա խոսքով, դատական հայցերը դադարեցնելու որոշումը կարող է կայացվել միայն խաղաղության գործընթացի շրջանակներում և միայն համաձայնագրի վերջնական ստորագրումից հետո։ Այս հայտարարությունը հնչում է Բաքվի կողմից ճնշման հերթական փուլի ֆոնին, որը, առանց կատարված հանցագործությունների համար պատասխանատվությունն ընդունելու, շարունակ փորձում է բանակցել դատական հայցերը դադարեցնելու շուրջ։
Կողմերի միջև Վաշինգտոնում նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի տեքստում կա 15-րդ հոդվածը, որը սահմանում է. «Սույն համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ ամսվա ընթացքում կողմերը պետք է հետ վերցնեն, չեղյալ հայտարարեն կամ այլ կերպ լուծեն ցանկացած միջպետական պահանջ, բողոք, վերաքննիչ բողոք, առարկություն, վարույթ և վեճ, որոնք ներկայացվել են ցանկացած իրավաբանական մարմին՝ սույն համաձայնագրի ստորագրումից առաջ կողմերի միջև գոյություն ունեցած հարցերի վերաբերյալ»։ Այսպիսով, պահանջները հետ վերցնելը միանվագ քաղաքական հայտարարություն չէ, այլ ապագա պայմանագրում ներառված իրավական պարտավորություն։
Բայց ադրբեջանական կողմը պնդում է պահանջները հետ վերցնել պայմանագրի ստորագրումից առաջ՝ փորձելով ազատվել Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական հանցագործությունների և էթնիկ զտումների պատասխանատվությունից։ Տարիներ շարունակ Բաքուն անտեսել է միջազգային դատարանների որոշումները, հրաժարվել է համագործակցել ՄԻԵԴ-ի հետ և չի տրամադրել տեղեկատվություն հայ բանտարկյալների ճակատագրի վերաբերյալ: Խաղաղության գործընթացը դատավարությունները չեղարկելու համար օգտագործելը հաշտեցման ուղղությամբ քայլ չէ, այլ արդարադատությունից խուսափելու փորձ: Ադրբեջանի դատական համակարգը լիովին վերահսկվում է իշխանությունների կողմից, և գործնականում միջազգային դատարաններն են մնում Բաքվին պատասխանատվության ենթարկելու միակ մեխանիզմը։
Այս ամենը վերաբերում է մի քանի միջպետական գործի: Արդարադատության միջազգային դատարանը քննում է Հայաստանի կողմից 2021 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ներկայացված գործը, որում Ադրբեջանը մեղադրվում է ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայի խախտումների մեջ: Հայաստանը Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան է (ՄԻԵԴ) ներկայացրել չորս միջպետական հայց Ադրբեջանի դեմ՝ կապված 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած 44-օրյա պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո տեղի ունեցած մարդու իրավունքների ենթադրյալ խախտումների, հայ գերիների հետ վարվելակերպի, 2021-2022 թվականների զինված բախումների, Լաչինի միջանցքի շրջափակման և 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ։
Նախկինում Նիկոլ Փաշինյանը բազմիցս հնարավոր է համարել միջազգային դատարաններից Ադրբեջանի դեմ միջպետական պահանջները հետ վերցնելու հնարավորությունը։ Միևնույն ժամանակ, նա նշել է, որ հնարավոր նոր վեճերի դեպքում կողմերը պետք է պահպանեն միջազգային դատարաններ դիմելու իրավունքը։ Այս վերապահումը կարևոր է. հետ վերցնելը վերաբերում է միայն համաձայնագրի ստորագրումից առաջ գրանցված պահանջներին և չի խոչընդոտում ապագա գործընթացներին։ Բայց, դատելով արձագանքից, Բաքուն գոհ չէ այս վերապահումից. Ադրբեջանը ձգտում է լիակատար իրավական անպատժելիության։
Մակունցի վերոնշյալ հայտարարությունը հնչել է խաղաղության պայմանագրի շուրջ ընթացող բանակցությունների ֆոնին, որոնք դեռևս վերջնականապես չեն ավարտվել։ Համաձայնագրի նախագիծն արդեն նախաստորագրվել է, և 15-րդ հոդվածը դրա հիմնական դրույթներից մեկն է, որը լուծում է փոխադարձ իրավական պահանջները։ Սակայն մինչև պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը դատական հայցերը մնում են չլուծված, և Հայաստանը, ըստ պաշտոնյաների, դրանցից ոչ մեկը հետ չի վերցրել։ Բաքուն իր հերթին շարունակում է ճնշում գործադրել՝ փորձելով մշուշել հանցագործությունների պատասխանատվությունը և խուսափել դատավարությունից։
Դատական հայցերի հետկանչը միջազգային դատարաններից տեխնիկական ընթացակարգ չէ, այլ քաղաքական զիջում, որը կարող է դառնալ վերջնական խաղաղության համաձայնագրի հիմնաքարերից մեկը։ Երևանի համար սա նշանակում է Բաքվի նկատմամբ իրավական հետապնդումից հրաժարում ամենազգայուն դրվագներով՝ ռասայական խտրականությունից մինչև Լեռնային Ղարաբաղի իրադարձությունները, իրավաբանորեն ամրագրված խաղաղության դիմաց։
Սակայն պայմանագրի վերջնական ստորագրմամբ հետկանչի պայմանականությունը մանևրելու տեղ է թողնում. եթե գործընթացը կանգ առնի, դատական հայցերը կմնան որպես լծակ։ Հիմնական հարցն այն է, թե արդյո՞ք Ադրբեջանը կհամաձայնի փոխադարձ պարտավորություններին և արդյո՞ք կփորձի օգտագործել ստորագրումից առաջ եղած դադարը նոր պահանջներ ներկայացնելու համար։ Մինչ օրս Բաքուն ցույց է տվել իր մեղքն ընդունելու անպատրաստություն, և խաղաղության գործընթացը մնում է արդարադատությունից խուսափելու նրա ցանկության պատանդը։
Բաքուն, որը տասնամյակներ շարունակ հերքել է իր հանցագործությունները, այժմ ցանկանում է օգտագործել խաղաղության գործընթացը դատավարությունից խուսափելու համար։ Եթե Ադրբեջանը չընդունի իր մեղքը և չապահովի միջազգային դատարանների որոշումների կատարումը, ապա խաղաղության համաձայնագիրը կմնա ընդամենը թղթի կտոր, որը ծածկում է անպատժելիությունը։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
