Նավթի շուկան ավելի անկանխատեսելի է դառնալու

Գաղտնիք չէ, որ համաշխարհային տնտեսությունը որքան զգայուն է նավթի գների վարքագծի նկատմամբ: Թեև Հայաստանը նավթ արդյունահանող երկիր չէ, սակայն նույնպես «նավթի գնից կախված» երկիր է, այսինքն նավթի գների աճը և նվազումը զգալի ազդեցություն է թողնում նաև հայկական տնտեսության վրա: Հայկական տնտեսության համար կարևոր է ռուսական ռուբլու կայունությունը, իր հերթին ռուսական ռուբլու կայունության վրա ազդող ամենակարևոր գործոնը նավթի գինն է: Թե ի՞նչ գործընթացներ են տեղի ունենում համաշխարհային շուկայում նավթի գների հետ կապված և ի՞նչ միտումներ են սպասվում ապագայում, զրուցեցինք Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկակական համալսարանի «Տնտեսագիտության և կառավարման» ամբիոնի դոցենտ Սարգիս Մանուկյանի հետ:

-Պարոն Մանուկյան, Չինաստանի տնտեսության վիճակի մասին վերաբերող լուրերը տևական ժամանակ ճնշման տակ են պահում նավթի շուկան: Օգոստոսի վերջին նավթի գների կտրուկ անկումը, ապա նույնքան արագ վերականգնումը նույնպես պատճառաբանվում է չինական ֆոնդային բորսաների անկումով և յուանի դեվալվացիայով: Կարելի՞ է ասել, որ նավթի գները այդ ցնցումներից հետո կայունացել են:

-Կարելի է ընդամենը ասել, որ նավթի գները պարզապես գտնվում են մի նոր մակարդակում, որը տատանվում է 45-50 դոլլար միջակայքում: Խոսքը ժամանակավոր կայունացման մասին է՝ չմոռանանք, որ նավթը նաև ֆինանսական ակտիվ է և ցանկացած պահի, կախված ֆինանսական շուկաներում տեղի ունեցող իրադարձություններից, նավթի գները կարող են կտրուկ փոփոխությունների ենթարկվել: Չմոռանանք նաև աշխարհաքաղաքական գործոնները, որտեղ ցանկացած իրադարձություն կարող է նավթի գների տատանումների պատճառ դառնալ: Իմիջիայլոց չինական գործոնը, որքան էլ կարևոր էր, սակայն ամենակարևորը չէր, այս վերջին ցնցումները բացատրելու համար՝ պարզապես Չինաստանի ֆոնդային բորսաներում ստեղծված իրավիճակից օգտվեցին սպեկուլյանտները և ինվեստորները, որոնց ստեղծած աժոտաժի պատճառով նավթի գների և´ անկումը, և´ աճը ավելի մեծ տիրույթում տեղի ունեցավ, և դրանով նրանք աշխատեցին հսկայական միջոցներ: Իսկ երկարատև կտրվածքով նավթի գները ճնշման տակ են գտնվում նաև ամերիկյան ԴՊՀ-ի կողմից տոկոսադրույքի հնարավոր բարձրացման սպասելիքների պատճառով: Ազդում են նաև այլ ամերիկյան ինդիկատորներ՝ հանույթի ծավալները, էներգակիրների պահուստների փոփոխությունները:

-Այդ դեպքում ինչո՞վ բացատրել Չինաստանի տնտեսության աճի դանդաղեցմամբ պայմանավորված լուրերի ազդեցությունը նավթի շուկաների վրա, եթե չինական գործոնը այդքան կարևոր չէ:

-Չինաստանի գործոնը միշտ էլ կարևոր է և կարևոր է լինելու: Սակայն ավելացնեմ, որ թեև չինական տնտեսությունը, մասնավորապես արդյունաբերությունը աճի դանդաղեցման միտումներ է ցույց տալիս և այդ լուրերը բացասական են ազդում նավթի գների վրա, սակայն իրականում նավթի նկատմամբ Չինաստանի պահանջարկը, ոչ թե նվազել է, այլ նույնիսկ աճել է: Չինաստանը այսօր օգտվելով նավթի գների անկումից, ավելի շատ էժան նավթ է պահուստավորում, քան նախկինում էր և այդ տեսակետից նավթի նկատմամբ պահանջարկը ոչ թե նվազել է, այլ աճել է այդ երկրում: Ընդհանրապես, ընթացիկ տարում ամբողջ աշխարհում նավթի սպառումը դանդաղ աճում է՝ Եվրոպայում տնտեսությունը վերականգնվում է, այնտեղ նույնպես աճում է նավթի նկատմամբ պահանջարկը, այն աճում է Հնդկաստանում և այլ զարգացող երկրներում: Աճում է նաև ԱՄՆ-ում: Էժանացող վառելիքը բերում է նավթամթերքի պահանջարկի աճին: Պարսից ծոցի նավթարտահանող երկրներում հիմնվել են էներգակիրներ վերամշակող բազմաթիվ ձեռնարկություններ, կառուցվել են հսկա քաղաքներ, որոնք սպառում են հսկայական ծավալի էներգիա: Կյանքի մակարդակը բարելավվում է նաև Չինաստանի պրովինիցաներում, ընդլայնվում է ավտոմոբիլային պարկը: Այսինքն համաշխարհային տնտեսության վիճակը այնքան էլ վատ չէ, որքան ներկայացվում է և էժան նավթը խթանում է համաշխարհային տնտեսության վերականգմանը:

-Պարոն Մանուկյան, եթե ի տարբերություն նախորդ տարվա, նավթի նկատմամբ պահանջարկը այս տարվա ընթացքում աճել է, ինչո՞վ բացատրել նավթի գների անկումը, չէ որ այդ դեպքում այն պետք է աճեր:

-Բանն այն է, որ արագ տեմպերով աճում է նաև նավթի արդյունահանման առաջարկը: Օրական կտրվածքով նավթի առաջարկը 1,5-2 մլն. բարելով գերազանցում է պահանջարկին: Այսինքն 2015թ.-ին նավթի առաջարկի տեմպերը ավելի արագ են աճել, քան պահանջարկի տեմպերը: Նախ նավթ առաջարկող երկրների քանակն է ավելացել շուկայում՝ հիմնականում աֆրիկյան երկրների հաշվին: Շուկայում է կրկին Իրաքը իր 3 մլն. բարել նավթով, սանկցիաներից հետո պատրաստվում է Իրանը մուտք գործել, խոստանալով ավելացնել իր արդյունահանման հզորությունները ևս 1մլն. բարելով, դա էլ է ազդում շուկայի տրամադրվածության վրա: Չմոռանանք այդքան խոսվող ամերիկյան թերթաքարային նավթի մասին: Սաուդյան Արաբիան և Ռուսաստանը աշխատում են իրենց առավելագույն հզորությունների սահմաններում: Նավթի շուկայի համար կատաղի պայքար է մղվում, որտեղ նավթարդյունահանող երկրները փորձում են իրենց զբաղեցրած շուկան չկորցնել: Չնայած ցածր գների և տնտեսական վնասի փորձում են դուրս չգալ այդ շուկայից, քանի որ այդ տեղը այլ երկրներ կզբաղեցնեն: Այդ պատճառով է, որ ՕՊԵԿ-ի մեջ համաձայնության չեն գալիս կրճատելու նավթի արդյունահանումը, որի արդյունքում նավթի գները կբարձրանան: Սաուդյան Արաբիան, Քուվեյթը և Էմիրաթները վախենում են կրճատել արդյունահանումը, որի հետևանքով գները կբարձրանան, արդյունքում կկորցնեն իրենց շուկաները Արևելքում և դրանից կօգտվեն այլ երկրներ: Բացի այդ Սաուդյան Արաբիան դեմպինգի միջոցով փորձում է մրցակցությունից դուրս հանել ամերիկյան թերթաքարային ընկերություններին, ինչու չէ նաև ռուսական ընկերություններին, այն հույսով, որ դրանք երկար ժամանակ չեն կարողանա աշխատել նավթի ցածր գների պայմաններում:

-Շատ էր խոսվում, որ թերթաքարային նավթ արդյունահանող ամերիկյան ընկերությունները չեն դիմանա նավթի ցածր գներին և դուրս կմնան մրցակցությունից:

-Խոսքը վերաբերում էր ոչ միայն թերթաքարային նավթ արդյունահանող ընկերություններին, այլ նաև այլ տեխնոլոգիական եղանակներով նավթ ստացող ընկերություններին՝ խորջրյա նավթային հանքավայրերը շահագործող, կամ ծանր նավթ արդյունահանող և մշակող, ինչպես նաև բիտումացված նավթային ավազներից նավթ ստացող ընկերություններին: Թեև որոշակի ընկերություններ փակվեցին կամ սննկացան, սակայն թերթաքարային նավթ արդյունահանող ամերիկյան ընկերությունները ավելի կենսունակ գտնվեցին և հիմա էլ դիմանում են մրցակցությանը: Դա բացատրվում է հետևյալով՝ այդ տեխնոլոգիաներով ոչ ավանդական նավթի արդյունահանման ծախսերը նույնպես արագ նվազեցին, եթե անցած տարի ինքնարժեքը կազմում էր 30-40 ամերիկյան դոլլար մեկ բարելի համար, ապա այժմ դրանք նույնիսկ նվազել են հասնելով 20 դոլլարի: Այսինքն նվազեցին նավթի գները, նվազեցին նաև արդյունահանման և կորզման ծախսերը: Մի փոքր վատ է վիճակը կանադական բիտումատար նավթային ավազներ մշակող ընկերությունների, ինչպես նաև Վենեսուելայի համար, որը ծանր նավթ է արդյունահանում, որոնք վնասներով են աշխատում և փակվում են: Սաուդյան Արաբիայի նպատակն է դադարեցնել բանկերի կողմից այլընտրանքային նավթի նախագծերի ֆինանսավորումը և հեջավորումը: Սակայն ցածր գներին Սաուդյան Արաբիան էլ չի կարող երկար դիմակայել, թեև դեռ շահույթ ունի, սակայն օգուտները զգալի նվազել են և այս երկրի բյուջեի ճեղքվածքը կազմել է 20 տոկոս, իսկ ամերիկյան թերթաքարային ընկերությունները դեռևս հաջողությամբ դիմակայում են սաուդցիներին:

-Իսկ ի՞նչ կասեք ավանդական նավթարդյունահանման ոլորտի վերաբերյալ:

-Այստեղ էլ վիճակը այնքան վատ չէր, թեև բազմաթիվ ընկերություններ սննկացան, սակայն այդ ընկերություններին ձեռք բերեցին ավելի հզոր ընկերություններ, որոնք կարողացան կապիտալ ներդրումներ անել, զարգացած տեխնոլոգիաներ կիրառել և նավթի արդյունահանումը այդ նավթահորերում չդադարեց և արդյունահանման տեմպերը չնվազեցին ցածր գների պատճառով, ինչպես ենթադրվում էր: Ճիշտ է հարյուրավոր նավթահորեր էլ փակվեցին, այդ թվում նաև ԱՄՆ-ում, բայց դրանց մեծ մասը արդեն պաշարները սպառված նավթահորեր էին և ներդրումները ետգնած էին: Բացի այդ նավթային բիզնեսը ԱՄՆ-ում հեջավորված է: Խանգարող հանգամանք էր այն, որ նախկինում նավթի բարձր գների ժամանակ կատարված ներդրումները իրենց հերթին դեռ չեն ետգնվել, ինչը լրացուցիչ բեռ է ստեղծում նավթային ընկերությունների վրա, որոնք պարտք են վարկատուներին 200-300 մլրդ. դոլլար: Այնուամենայնիվ, փաստացի, ներկա պահին ԱՄՆ-ում ավելի շատ նավթ է արդյունահանվում, քան նախորդ տարի այս ժամանակահատվածում, սակայն սպասվում է, որ եկող տարի այն կկրճատվի, բայց ոչ մեծ ծավալով և շուկայի վրա ազդեցություն չի թողնի, քանի որ ցածր գների պատճառով զգալիրորեն կրճատվեցին ներդրումները այս ոլորտում: Իսկ շատ երկրներ, որտեղ նավթի արդյունահանումը և տեղափոխումը թանկ է նստում, և աշխատում են վնասով կամ ցածր շահույթով, այնուամենայնիվ շուկայից դուրս չեն գալիս շուկան չկորցնելու համար, ստանում են նաև պետության աջակցությունը, հասկանալով որ երկարաժամկետ կտրվածքով դա արդարացված է: Այսինքն, ընկերությունները աշխատում են ընթացիկ փոքր շահույթով կամ վնասով, սակայն երկարաժամկետ հեռանկարի հույսով: Ահա այս պատճառով է, որ ցածր գների հետևանքով նավթի արդյունահանման տեմպերը չնվազեցին, նույնիսկ աճում են: Ինչպես նշեցի, ցածր գների պատճառով, կապիտալ ներդրումները նվազել են, ինչը ապագայում զգացնել կտա առաջարկի ծավալների առումով: Սակայն գների աճի դեպքում, արագ ներդրումները կհոսեն այս ոլորտ և արդյունահանման ծավալները կավելանան:

- Միջազգային հայտնի փորձագետների մի մասը կարծում է, որ եկող տարի նավթի պրոֆիցիտի արդյունքում նավթի գները կնվազեն մինչև 20 դոլլար, իսկ մյուս մասը կարծում է, որ պրոֆիցիտը կփոքրանա, և արդյունքում գները կհասնեն 60-70 դոլլարի և կամ ավելի: Ձեր կարծիքով, ի՞նչ է սպասվում նավթի շուկայում մոտ հեռանկարում:

-Նախ սպասվում է, որ պահանջարկի տեմպերը ավելի արագ կաճեն, քան առաջարկի տեմպերը և գների որոշակի աճ կլինի, սակայն եկող տարի ավելցուկի պատճառով դիսբալանսը դեռ կպահպանվի: Եթե նավթի գների մասին կանխատեսումներ ենք անում, պետք է հստակ կանխատեսել կարճաժամկետ, միջնաժամկետ և երկարաժամկետ կտրվածքով: Նավթի շուկան շատ դինամիկ համակարգ է, անկանխատեսելի, բազմաթիվ արտաքին գործոններ են առկա, և որ որքան էլ տրամաբանորեն հիմնավորես, միևնույն է միշտ էլ անսպասելի իրադարձություններ են տեղի ունենում: Իմիջիայլոց, ձեր կողմից վերը նշված փորձագետների երկու խումբն էլ լրիվ տրամաբանորեն են հիմնավորում իրենց կանխատեսումները, սակայն, դժվար է ասել, թե ինչ տեղի կունենա նավթի շուկայում վերը նշված ժամանակահատվածներում: Այստեղ նորից կարևորում եմ սպեկուլյանտների գործոնը և այլ անկանխատեսելի ֆունդամենտալ գործոնները: Իսկ ներկա պահին ինվեստորները և տրեյդերները անկման վրա են խաղում:

-Նավթային պաշարների սպառումը պատճառ չի դառնա համաշխարհային տնտեսության փլուզմանը:

-Նախ նավթային պաշարների մոտակա ժամանակներում արագ սպառման մասին խոսելը դեռ վաղ է: Ավելի շուտ խոսքը կարող է վերաբերել «թեթև» նավթին, կամ ավելի ճիշտ «էժան» նավթին, որի պաշարները իսկապես մեծ արագությամբ սպառվում է: Իսկ ընդհանրապես նավթի հաստատված պաշարները կազմում են՝ 1,5-1,7 տրիլիոն բարել, որը կբավականացնի սպառման այս տեմպերի դեպքում ևս 50-60 տարի, բացի այդ կանխատեսվող պաշարները կազմում են մոտ 1,5 տրիլիոն բարել, իսկ բիտումատար նավթային ավազների պաշարները գնահատվում են 3,4 տրիլիոն, թերթաքարային նավթի պաշարները՝ 2,8-3 տրիլիոն, չմոռանանք նաև խորջրյա նավթի, շելֆային նավթի, արկտիկական և անտարկտիդայի նավթային պաշարների մասին: Այսինքն, եթե նույնիսկ նավթը բավականին թանկանա, համաշխարհային տնտեսությունը դեռևս երկար ժամանակ կկարողանա իրեն ապահովել այս կարևոր էներգետիկ ռեսուրսով: