Ատրպատականի հայոց առաջնորդը Սրբոց Մանկանցն Քառասնից տոնը նշել է Իրանի միակ համանուն եկեղեցու ավերակներում

 Ատրպատականի հայոց առաջնորդ Գերշ. Տ. Գրիգոր Ս. Եպս. Չիֆթճյանը մարտի 5-ին այցելել է Իրանի Սոմա գավառում գտնվող Սբ. Քառասնից Մանկանց եկեղեցու ավերակներ, որտեղ հավատավոր ժողովրդի հետ նշել է Սրբոց Մանկանցն Քառասնից տոնը։ «Արմենպրես»-ը ներկայացնում է Սրբազան Հոր կատարած տեղագրությունը, որը փոխանցել են Ատրպատականի Հայոց թեմի առաջնորդա րանից։

«Անթիլիասի Մայրավանքում տպված «Գրպանի Օրացույց»-ս նշում էր, թե վաղը՝ 5 մարտ 2016-ը, տոնն էր Սրբոց Մանկանցն Քառասնից, որոնք Սեբաստիայում կատարվեցին: Նախապես կազմած ցուցակիս վրա նկատել էի արդեն, թե Պարսկաստանում միայն մեկ հատ Սրբոց Քառասնից Մանկանց հիշատակին կառուցված եկեղեցի գոյություն ունի, 18-րդ դարի կառույց, այն էլ, Սոմա գավառի Հաշտյան գյուղում:

Տեղանուններն ընթերցելիս, հատկապես, երբ պատմությունը վկայում է, թե այդ շրջանը հայաբնակ է եղել, մարդ հարազատության զգացում է ունենում: Սակայն, երբ այնտեղ հասնելու միջոցները եւ ժամանակը ուսումնասիրելով, տեսնում է, թե հսկա հեռավորությունների մասին է խոսքը…: Սակայն կամք ունենալն՝ ինքը, հաջողության նախաքայլն է:

Սրբոց Քառասնից Մանկանց տոնը, նրանց հիշատակին կառուցված նույնանուն եկեղեցում կատարելու ցանկությամբ, առավօտ ժամը 6-ին ճանապարհվեցինք   Թավրիզից՝ իմանալով, թե շուրջ 5 ժամ ճանապարհ ունենք անցնելու: Սալմաստ գավառում մի քիչ հանգստանալուց հետո շարունակեցինք մեր ճանապարհը, Սասանյանների թողած ժայռափոր արձանագրությունների հանդիպակաց կողմից բարձրանալով սարերը, հասնելու համար Հաշտյան գյուղը: Մինչեւ Սալմաստ 2.30 ժամ տեւել էր մեր ճամփորդությունը, իսկ այնտեղից մինչեւ հարավ արեւմուտք երթալով, 2 ժամից հասանք Հաշտյան:

Հաշտյանը եւ շրջակա բոլոր գյուղերը, որոնք Սոմա եւ Պռատոստ գավառների տարածքում են գտնվում, ներկայում բնակեցված են քրդերով: Նրանք իրենց շրջանների ներքին ապահովությանը հսկում են աչալուրջ: Կարելի է ասել՝ այդ շրջաններում միատարր բնակչության զանգված են կազմել նրանք:

Գյուղի մուտքին մի քրդի հարցնելով նախկին բնակչության (իմա՝ հայերի) եկեղեցու եւ գերեզմանատան մասին՝ զգացինք, թե նա վարանեց նախ մեզ պատասխանել եւ կամ ընկերակցել՝ ասելով, թե գործ ունի: Սակայն մեր մտերմիկ պնդումներին անսալով, միացավ մեզ եւ գյուղի հողոտ ու քարքարոտ նեղ փողոցներից առաջնորդեց դեպի մի բլուրի կատարը: Տեղը հեռվից ցույց տալուց հետո, նա խնդրեց մեզանից ազատ թողնել իրեն, որպեսզի երթա, որովհետեւ, նրա ասելով, գյուղացիները չպետք է իմանային, թե ի՜նք էր մեզ այդ վայրը ցույց տվողը…: Նա բացայայտ վախենում էր, որովհետեւ հնավայրերը պետության հսկողության ներքո են գտնւում, իսկ  արկածախնդիրները միշտ փորում են այդ վայրերը՝ հայերի կողմից թաղված հավանական հարստությանը տիրանալու սին հույսերով: Օտար մի ինքնաշարժի մուտքը գյուղում արդեն շուտով նկատվել էր: Ինձ այնպես թվաց, թե այդ գյուղում յուրաքանչյուր մարդ իր շվաքից էր վախենում …:

Մեզ առաջնորդող քուրդը ազնիվ լինելով՝ բարեբախտաբար ճիշտ տեղն էր ցույց տվել մեզ: Բլրի վրա հայոց գերեզմանատունն էր, որի քարերից ոմանք կողքի տների մուտքերի առջեւ հայտնի երեւում էին, իսկ գյուղի Սրբոց Քառասնից Մանկանց հողաշեն  եկեղեցու կիսափուլ  պատերը միայն մնացել էին:  Խոնարհվել էր  Պարսկաստանում միակ Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցին…: Հողաշեն պատերով եւ փայտածածկ եկեղեցին չէր դիմացել դարերի ընթացքում տեղացած անձրեւներին ու ձյանը, ինչպես նաեւ իր կտուրի փայտերին կարիք ունեցող մարդկանց աւերիչ ձեռքերի կատարած գործին:

18-րդ դարի կառույց է այս եկեղեցին, համաձայն մեր արխիվներում պահպանված տեղեկութեան: 7x15 (105 քառակուսի) մետր տարածությամբ, միայն արեւելյան, հյուսիսային եւ հարավային պատերը կանգուն էին, երկու մետր հասակով: Գյուղի համար բավականին մեծ եկեղեցի է եղել, որի պատճառով նաեւ ենթադրում ենք, թե բավական թվով հայություն ունեցել է Հաշտյան գյուղն անցյալում: Ամենից մոտակա տունը այն վերածել էր իր կենդանիների համար հարդի շտեմարանի, իսկ պարարտ հնդկահավերը հպարտ թափահարում էին իրենց թեւերը եւ շարժում կարմիր կատարները՝ ի տես անծանոթ ու արտասովոր այցելուների: Ամբողջ Հաշտյան գյուղը այդ դիրքից պարզ երեւում էր իր բոլոր մանրամասնություններով: Եկեղեցու արեւելյան կողմում ձնապատ լեռնաշղթաներ են, որոնք արդեն գարնան ձնհալի նշաններ ունեին իրենց վրա:

Բլուրների վրա եկեղեցիների կառուցումը մեր ազգային հավատքի արտայայտություններից է, որպեսզի միշտ «բարձրանանք» դեպի Աստծու տունը, աղոթելու համար: Իսկ գերեզմանատները բլուրների վրա հաստատելու հին ավանդութիւնը մեզ մոտ գալիս է գործնական մեկ նկատառումից՝ հեղեղների պարագայում լճացած ջրերի տակ չթողնելու համար մեր նախնյաց աճյունները պարփակող տապանաքարերը:

Դեռ ժողովուրդը չհավաքված մեր շուրջը, եկեղեցու ավերակներում կանգնած օրվա ժամերգությունից եւ շարականից հատվածներ մրմնջացինք: Իսկ հետո, մոտենալով մեր      անբախտ պապերի փորված գերեզմաններին, «Հոգւոց» ասացինք նրանց տառապակոծ հոգիների խաղաղության համար: Արդյո՞ք կարողացել էր 300 տարի առաջ Սբ. Թադեում նստած Ատրպատականի Հայոց Առաջնորդը այցելել այս գյուղը, մտածում էի…: Բլրից վար իջանք, Այլակերպութեան լեռից իջնելու զգացումներով: Այնտեղ, բարձունքում, ինչքա՛ն հաճելի էր զրուցել մեր նախահայրերի հետ, որոնք այս գյուղում դարեր ապրել էին ու արարել:

Այս մտածումներով երբ իջանք եւ գյուղի ներքին փողոցներից անցնում էինք, տեսանք, թե մեզ այդ վայրը ցույց տվող քուրդը փողոցի անկյունում սպասում էր մեզ: Վերադարձի ճամփի վրա իրեն հասցրինք այնտեղ, որտեղից ընկերակցել էր մեզ: Ճանապարհի վրա ուրիշ քարեր եւս ցույց տվեց նա, որոնք, Հայոց գերեզմանատնից վերցնելով, օգտագործել էին գյուղացիներն իրենց տների շրջափակի համար պարիսպ կառուցելու եւ այլ նպատակներով»: