Քաղաքական իրականությունն ու շահերի ակնհայտ բախումը

Իրանի հարցում ԱՄՆ-ի ու ՌԴ-ի համագործակցությունն ունի իր սահմանները: ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոյի մայիսի 14-ի այցին Կրեմլում, առանց չափազանցության, սպասում էին։ Մարտին հատուկ դատախազ Ռոբերտ Մյուլլերի զեկույցը Դոնալդ Թրամփից հանեց «դավադրության» մեղադրանքները և ուղիղ կապի ալիքների պատուհանը նորից բացվեց: Դա հատկապես արդիական է հիմա, որովհետև ԱՄՆ-ը ձգտում է ոչ միայն «դարի գործարք» կնքել Պաղեստինում ու Սիրիայի հարցի լուծում տալ, այլև, որ ավելի կարևոր է, անկյուն քշել Իրանին: Իր ճնշումից առավելագույն օգուտ քաղելու համար ԱՄՆ-ը ցանկանում է, որ Մոսկվան կամ աջակցի, կամ գոնե մնա չեզոք: Թեպետ Պոմպեոյի այցը որևէ ճեղքումի չհանգեցրեց, կողմերին հնարավորություն տվեց համագործակցության ուղիներ որոնել: Նրանք մտադիր են այդ ուղիներն օգտագործել հունիսի վերջին Երուսաղեմում ԱՄՆ-ի, ՌԴի, Իսրայելի անվտանգության հարցերով խորհրդականների հանդիպմանը: Կրեմլն արդեն ցույց է տվել, որ պատրաստ է ԱՄՆ-ի նկատմամբ որոշակի բարի կամք դրսևորել: Պոմպեոյի հետ հանդիպումից հետո ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Իրանին խորհուրդ տվեց հույս չդնել Ռուսաստանի վրա ԱՄՆ-ի հետ իր դիմակայության մեջ միջուկային համաձայնագրի հարցով:

Երկու շաբաթ անց Bloomberg գործակալությունը տեղեկացրեց, որ Ռուսաստանը հրաժարվել է Իրանին С-400 զենիթահրթիռային համակարգեր վաճառել, թեպետ խնդրանքն Իրանի քաղաքական վերնախավից էր: Հաշվի առնելով՝ որքան քաղաքական խնդիրներ են կուտակվել այդ խնդրով, խելամիտ է ենթադրել, որ ռուսական կողմը կգործի զգուշությամբ՝ հատկապես ուշադրություն դարձնելով ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների ջերմացման հեռանկարին ու տարածաշրջանային մյուս կարևոր խաղացողների՝ Թուրքիայի, Սաուդյան Արաբիայի ու Իսրայելի դիմադրությանը: Հիմա Թուրքիան ԱՄՆ-ի հետ դիվանագիտական դիմակայության մեջ է С-400-ի սեփական գործարքի պատճառով, և ռիսկ կա, որ Վաշինգտոնը կարգելափակի ամերիկյան F-35 կործանիչների վաճառքը Թուրքիային: Նշենք, որ Սաուդյան Արաբիան ևս հետաքրքրված է ռուսական զենիթահրթիռային համակարգով՝ հույս ունենալով ստանալ ԱՄՆ-ի վրա ճնշման լծակ:

Ակնհայտ է, որ բացի քաղաքական նկատառումներից, Ռուսաստանն ունի բավականաչափ տեխնիկական դժվարություններ С-400-ի պատվերը կատարելու համար: Հնարավոր է՝ այս պահին С-400 Իրան հասցնելու հնարավորություն Մոսկվան ուղղակի չունի: Միևնույն ժամանակ՝ Իրանի վրա ուժեղացված ճնշումը Մոսկվային գուցե նաև ձեռնտու է՝ համենայն դեպս՝ կարճաժամկետ հեռանկարում: Իրանի նավթի արտահանման կտրուկ կրճատումը Ռուսաստանին պատրավակ է տալիս պահանջել նավթի հանույթի իր քվոտայի մեծացում ՕՊԵԿ-ի հետ Վիեննայի համաձայնագրով, որ սահմանափակում է նավթի հանույթը բարձր գների պահպանման համար, որին ձգտում են ռուսական էներգետիկ հսկաները՝ հատկապես «Ռոսնավթը», որ քանիցս քննադատել է գործարքը: Հուլիսի սկզբին ՕՊԵԿ-ի ու գործընկերների հանդիպմանը, որտեղ լուծվելու է 2019-ի երկրորդ կեսի նավթահանույթի ծավալների հարցը, Մոսկվան կպահանջի, որ պատժամիջոցների պատճառով Իրանի չարդյունահանած նավթի բաժինը վերաբաշխվի համաձայնագրի մասնակիցների միջև: Դա թույլ կտա նավթի միջազգային շուկան կայուն պահել և խուսափել նավթի գնի տատանումներից: Բացի այդ՝ Ռուսաստանը կարող է օգտագործել Իրանի կանխատրամադրվածությունը ԱՄՆ-Սաուդյան Արաբիա առանցքի դեմ, որ ամրապնդի իր դիրքերը Սիրիայում: Չնայած Դամասկոսին աջակցության մեջ դաշնակից լինելուն՝ Մոսկվան վերջերս փորձեց սահմանափակել Իրանի ազդեցությունը որոշ ռազմավարական շրջաններում՝ սեփական դիրքերն ամրացնելու համար: Նշանակու՞մ է դա, որ Մոսկվան աջակցում է ԱՄՆ-ի «առավելագույն ճնշման» կամ նույնիսկ Իրանում իշխանության փոփոխության մարտավարությանը:

 Նախ՝ Մոսկվան Թեհրանին համարում է կարևոր խաղացող Մերձավոր Արևելքում ու ամերիկյան հեգեմոնիայի դեմ պատվար: Նրա շահերից է բխում, որ տարածաշրջանը մնա բազմաբևեռ: Երկրորդ՝ չնայած տարաձայնություններին՝ Իրանը պետք է Ռուսաստանին, որ վերջ դնի սիրիական ճգնաժամին: Կրեմլը հիանալի հասկանում է, որ Սիրիայից Իրանի լրիվ դուրս գալու մասին բոլոր խոսակցությունները պարզապես ինքնասիրաշահում են: Վերջին 8 տարիներին իրանցիները այնքան են խորացել Սիրիայի վարչակարգի ու զինված ուժերի մեջ, որ նրանց հեռանալը կհանգեցնի քաղաքական ու ռազմական համակարգի փլուզմանը, որին Մոսկվան պատրաստ չէ: Երրորդ՝ երկրները համագործակցում են և Կասպյան տարածաշրջանում, և Միջին Ասիայում՝ էներգետիկայից մինչև անվտանգություն: Օրինակ՝ 1990-ականների կեսին Իրանն օգնեց Ռուսաստանին դադարեցնել քաղաքացիական պատերազմը Տաջիկստանում: 2008-ին, երբ Արևմուտքւ շտապեց մեղադրել Ռուսաստանին Վրաստանի հետ պատերազմի համար, Իրանը դե ֆակտո աջակցեց իր գործընկերոջը և պաշտպանեց Ռուսաստանի դիրքորոշումը: 2018-ին Թեհրանը նույնիսկ աջակցեց Մոսկվայի առաջադրած շրջանակային համաձայնագիրը Կասպից ծոցի իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ, թեպետ փաստաթուղթը ստորագրած ծովափնյա 5 երկրներից Իրանի շահերն ամենաքիչն են հարգված: Չորրորդ՝ Կրեմլն արդեն երկու անգամ փորձել է Իրանին աջակցությունը փոխանակել Արևմուտքի հետ ավելի լավ հարաբերություններով, ու երկու անգամ էլ՝ անարդյունք: Հազիվ թե նույն սխալը երրորդի:

Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանին Դուշանբեում ասիական երկրների միջազգային համաժողովում ասել է, որ եթե 2015-ի միջուկային համաձայնությունը կնքած պետություններից դրական ազդակներ չլինեն, իր երկիրն աստիճանաբար կսահմանափակի պարտավորությունները: Ռոհանին չի հստակեցրել, թե Իրանը կոնկրետ ո՞ր պարտավորություններից կհրաժարվի կամ ինչն է համարում «դրական ազդակներ»: Մայիսին Իրանը որոշ պարտավորություններից արդեն հրաժարվել է՝ պատճառաբանելով համաձայնությունից դուրս գալու ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի որոշմամբ:

 Անդրանիկ Հարությունյան