Ինչո՞ւ և որտե՞ղ վերջնականապես ձախողվեցին մոնղոլ-թաթարները

5 July, 2019 12:43

Մենք գիտենք, որ...

Մոնղոլ-թաթարական արշավանքները դադարել են շնորհիվ Ռուսաստանի և եվրոպական երկրների դիմադրության, քանի որ դա թուլացրել է մոնղոլ-թաթարներին։

Իրականում այնքան էլ այդպես չէ։

Բանն այն է, որ մոնղոլ-թաթարներն իրենց հիմնական պարտությունը կրել են ոչ թե արևմուտքում, այլ արևելքում՝ փոքրիկ Ճապոնիայում՝ սամուրայներից։ Մոնղոլական ցեղերը, որոնք հայտնի են նաև թաթար անվանումով, 10-11-րդ դարերում քոչվորական կյանք են վարել ներկայիս Մոնղոլիայի և Արևել յան Սիբիրի հարավային տարածքներում։

Միմյանց դեմ կռվող ցեղերին միավորողը և մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը Չինգիզ Խանն էր (1155–1227)։ Նրա ստեղծած տերությունը ներառում էր Մոնղոլիան, Սիբիրի հարավը, Չինաստանի հյուսիսը, Միջին Ասիան։ Մայրաքաղաքը Կարակորումն էր։ Չինգիզ խանից հետո մեծ խան ընտրված նրա որդու՝ Ուգեդեյի օրոք մոնղոլներն Արևելքում նվաճել են Չինաստանի հյուսիսը, 1267-1279 թվականներին նրանք նվաճել են նաև Հարավային Չինաստանը, Կորեան։ 1300 թվականին Բիրմա կատարած արշավանքով ավարտվել են մոնղոլական նվաճումները, որոնք ուղեկցվել էին բնակչության զանգվածային կոտորածներով, ավարառությամբ, քաղաքների ու գյուղերի ամայացմամբ և մշակութային արժեքների ոչնչացմամբ։

Մոնղոլ խան Հուբիլայը, ժամանակին գրավելով Չինաստանը և Կորեան, որոշել էր, որ Ճապոնիան ևս կենթարկվի իրեն, բայց նա դաժանորեն սխալվեց այդ հարցում, և 16-րդ դարում սամուրայների երկիր իրականացրած նրա երկու արշավանքները ավարտվեցին պարտությամբ։ Իրականում Ճապոնիան Չինաստանից և Կորեայից շատ հեռու չէ՝ ընդամենը 50 միլ տարածություն, բայց բաժանված է ծովով:

Պարզ էր , որ առանց նավատորմիղի մոնղոլները չէին կարող հասնել ճապոնական կղզիներ։ Իսկ տափաստանային քոչվորները նավատորմիղ չունեին և ոչինչ չէին հասկանում ծովային գործից։ Բայց սկզբից Հուբիլայը մտածում էր, թե Ճապոնիան ինքը կներկայանա և ծնկի կգա, քանի որ այդ ժամանակներում մոնղոլ-թաթարներից հզոր և դաժան այլ ուժ չկար մոլորակում։ Հուբիլայը դիվանագետմունետիկներ ուղարկեց Ճապոնիա, որոնք խնդրանք-սպառնալիքով բացատրում էին, որ հարցը պետք է լուծվի խաղաղությամբ, իսկ հակառակ դեպքում զորքերը կմտնեն կղզիներ։ Ճապոնացիները լռում էին։

Քանի որ մոնղոլները ոչինչ չէին հասկանում նավաշինությունից, նրանց համար նավեր սկսեցին կառուցել Կորեայի ափամերձ շրջանի բնակիչները։ Ընդ որում, անգամ Ճապոնիայի դեմ հարձակման պատրաստ զորքի մի մասը «լեգիոներներ» էին՝ մոնղոլների գրաված տարածքների բնակիչներից բաղկացած։ 1274 թվականին 300 խոշոր և 400 մանր նավերից կազմված մոնղոլական նավատորմիղը շարժվեց դեպի Ճապոնիայի ափերը՝ իր կազմում ունենալով 23 հազար զինվոր, որից 15 հազարը՝ մոնղոլներ, իսկ մնացածը՝ կորեացիներ։

Գրավված ճապոնական Ցուսիմա և Իկի կղզիներում մոնղոլները սրի քաշեցին բոլոր նրանց, ում չէին գերեվարել։ Սա խիստ ցնցել էր ճապոնացիներին, քանի որ սովորաբար նրանք պատերազմի ժամանակ երբեք չէին սպանում խաղաղ բնակչությանը։ Հակատա ծոցի ճակատամարտը ցույց տվեց հակամարտ կողմերի բոլոր առավելությունները և բացթողումները։ Մոնղոլները օգտագործում էին կատապուլտներ, որոնց նետած մետաղական գունդռումբերը պայթում էին և հրի մատնում շրջապատը, բացի այդ, նրանք գերազանցում էին հակառակորդին քանակով։

Տարբեր էր նաև ճակատամարտի տակտիկան. մոնղոլները հարձակվում էին ճակատի գծի թևերով՝ օգտագործելով իրենց քանակական առավելությունը, իսկ ճապոնացիներն, ըստ իրենց ավանդույթի, հարձակվում էին առաջինը և ճակատային գծի կենտրոնով, ընդ որում՝ սամուրայը սովոր է կռվել արժանի հակառակորդի հետ դեմ առ դեմ, ոչ թե հակառակորդների խմբի դեմ։

Չնայած դրան՝ մարտում առանձնանում էր ճապոնացիների աննկարագրելի խիզախությունը։ Վճռորոշ ճակատամարտի ժամանակ ճապոնացիները ամրացրել են իրենց դիրքերը՝ Սիկոկու և Հոնսյու կղզուց նախատեսվող համալրմանը սպասելով։ Մոնղոլները ցնցված էին նման կատաղի դիմադրության հանդիպելով և հասկանում էին, որ սա վերջին ճակատամարտը չէ։

Նրանց համար ուժերի վերադասավորումը գիշերվա ընթացքում դարձավ որոշիչ, քանի որ սկսված փոթորիկը խորտակեց բազմաթիվ նավեր և սպանեց բազմաթիվ մարտիկների։ Իսկ ճապոնացիների նավերը ավելի կայուն էին փոթորիկի հանդեպ, և նրանք, օգտվելով դրանից, ջախջախեցին մոնղոլներին։ Արդյունքում մի քանի սարքին մնացած նավեր վերադարձան Կորեա։

Մոնղոլ-թաթարների՝ Ճապոնիա կատարած երկրորդ արշավանքը ևս ավարտվեց պարտությամբ։ Սամուրայները, հասկանալով, որ մոնղոլների արշավանքը կրկնվելու է մինչև 1281 թվականը, ամրացրել էին իրենց պաշտպանական գիծը, մշակել պաշտպանության և հարձակման տակտիկա։ 1281 թվականի մոնղոլ-թաթարների արշավանքի ժամանակ նրանց նավերը մի քանի անգամ շատ էին նախորդ հարձակման նավերի թվից, բայց ճապոնացիների դիմադրությունն էլ էր ավելի կատաղի դարձել։

Արդյունքում վերջնական իմաստով այս անգամ ևս ճապոնացիներին փրկեց մայր բնությունը, ըստ իրենց, երկինքը ուղարկեց կամիկաձե (երկնային քամի), որն իրականում անցած անգամվա նման սովորական փոթորիկ էր, և որը այս անգամ ևս խորտակեց բազմաթիվ մոնղոլական նավեր, իսկ ճապոնացիները, օգտվելով իրավիճակից, մորթում էին մոնղոլներին, ինչպես հավերի։ Կորուստները հսկայական էին։

Ըստ էության, Ճապոնիայի դեմ պայքարի այս անհաջողությունների արդյունքում խաչ դրվեց մոնղոլ-թաթարական կայսրության վրա։ Այդ պահից անց նրանք էլ երբեք մեծ հաղթանակների չհասան։