Սևանի խնդրի լուծման համար գերմանացի գիտնականներին հղում անելը հերթական ձևականությունն էր
InterviewՋրային ռեսուրսների կառավարման անկախ փորձագետ, Մեծ Բրիտանիայի Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտ (Ջրային ռեսուրսների գիտություն, քաղաքականություն և կառավարում մասնագիտացմամբ), այժմ՝ ԱՄՆ Այդահոյի համալսարանի դոկտորանտ-հետազոտող Լուսինե Թասլակյանը դավադրությունների տեսություններին թեև չի հավատում, սակայն, ակամա սկսել է մտածել, որ չի բացառվում, որ Սևանա լճի ներկա խնդիրը դանդաղորեն և անտեսանելի ձևով իրականացվող երկարաժամկետ պլանի իրագործման հետևանք կարող է լինել:
Նման միտք ծագել է գիտնականի մոտ, քանի որ տարեցտարի Սևանի վիճակը ոչ միայն գնալով վատանում է, այլև, նույնիսկ իշխանափոխությունից հետո է շարունակվում լճի հանդեպ նույն գիշատիչ մոտեցումը դրսևորվել:
«Սևանի խնդիրները թեև նոր չեն, սակայն հարց է ծագում, թե ինչքան պետք է տգետ լինենք, որպեսզի չհասկանանք, որ Սևանի փրկության համար պետք է անհապաղ քայլեր ձեռնարկվեն: Դա պետք էր իրականացնել դեռևս անցյալ տարվա Սևանի ջրիմուռների ծաղկելուց հետո, ինչը ահազանգ էր: Ես չգիտեմ, թե ոլորտը կառավարող նախարարն ինչ է մտածել, որ հաշվի չի առել այդ հանգամանքը:
Բացի այդ, բոլորին է հայտնի, որ լիճը երկար տարիներ է ինչ հիվանդ է, որը, փաստորեն, առաջին անգամ անցյալ տարի արտահայտվեց: Դրանից հետո հարկավոր էր ընդամենը զգաստանալ, անհապաղ միջոցառումներ նախաձեռնել ու իրականացնել, ոչ թե նախկին իշխանությունների նման վերաբերվել այդ խնդրին: Եվ, ի վերջո, հարկավոր էր կիրարկել 2001 թվականին ընդունված Սևանի մասին օրենքը, որը փաստորեն մինչ օրս մնացել է թղթի վրա»,- ասաց Լ. Թասլակյանը:
Օրենքում ամրագրված է, որ լճի մակարդակը 6 մետրով պետք է բարձրանա: Նույնիսկ ժամանակացույցն է հստակեցված, բայց, ըստ էության, այն մինչ օրս անտեսվում է, ինչն է՛լ ավելի է իրավիճակը վատթարացնում:
«Լճի մակարդակը բարձրացնելու հարցը հենց այնպես չի ներառվել օրենքում և դա օդից վերցված թիվ չէ: Գիտնականների մի մեծ խումբ է աշխատել այդ հաշվարկների վրա, և հանգել են այն եզրակացության, որ դա այն մինիմումն է, որից հետո լիճը կվերականգնի իր էկոլոգիական հավասարակշռությունը և կսկսի կայունանալ: Ջրի մակարդակը բարձրացնելն ամենաառաջնային հարցն է, որից էլ կախված է լճում տեղի ունեցող մնացած քիմական պրոցեսների ընթացքը:
Ցանկացած դպրոցական էլ գիտի, որ տարբեր ջերմաստիճանի պայմաններում քիմական ռեակցիաները կարող են տարբեր ուղղություններվ ընթանալ: Ուստի չի կարելի թույլ տալ, որ Սևանի ջրի ջերմաստիճանը բարձրանա: Ինչպես մարդը չի կարող բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում երկար գոյատևել, նույնն էլ լճի դեպքում է, քանի որ այն ևս կենդանի օրգանիզմ է»,- ասաց Լ. Թասլակյանը:
Երիտասարդ գիտնականի համար հասկանալի չէ նաև, թե ինչու իշխանափոխությունից հետո օրենքով նախատեսված 6 մետր ջրի մակարդակը բարձրացնելու քայլեր չեն ձեռնարկվում: Եվ եթե նախկին ռեժիմի ժամանակ դա արվում էր օլիգարխներին պատկանող օբյեկտները ջրի մեջ չհայտնվելու պատճառով, ապա, փաստացի, նույնը շարունակվում է իշխանափոխությունից հետո: Լ. Թասլակյանի կարծիքով նախարար Էրիկ Գրիգորյանը վարում է նույն՝ Հանրապետականների օրոք իրականացվող քաղաքականությունը, ով դեռևս փոխնախարարի պաշտոնը զբաղեցնելիս, նույնիսկ ոլորտում առկա կոռուպցիոն դրսևորումներն է արդարացրել, ինչին գիտնականն ավելի վաղ իր հարցազրույցներից մեկում արդեն իսկ անդրադարձել է:
Ինչ վերաբերում է ԳԱԱ հիդրոէկոլոգիայի և ձկնաբանության ինստիտուտի ֆինանսավորումից զրկելուն, ապա դա ևս տրաբանությունից զուրկ քայլ է նա համարում: Իրականում այն հզոր գիտական կենտրոն է և հայտնի չէ, թե ֆինասավորումից զրկելն ու տեղի մասնագետներին մեկուսացնելն ինչու են արդարացված համարում օրվա իշխանությունները: Լ. Թասլակյանի կարծիքով, ամենայն հավանականությամբ, դա ևս նույն՝ Հանրապետականների կողմից վարվող քաղաքականության շարունակությունն է, որի արդյունքում գիտական այդ կենտրոնը հայտնվել արհամարվածի կարգավիճակում:
«Մենք լավ մասնագետներ ունենք, բայց հասկանալի չէ, թե ինչու է նման կապիկություն արվում, երբ ներկայացվում է, թե արտերկրի մասնագետներին են դիմում մեր խնդիրները լուծելու համար: Եվ, վերջապես, բոլորին է հայտնի, որ Սևանա լիճը բարձր լեռնային գոտում է գտնվում, իսկ նման լճերն ունեն ջրի ցածր ջերմաստիճան և բավարար թթվածնային հագեցվածություն: Լճի ջերմաստիճանն իջեցնելու միակ տարբերակը ջրի մակարդակը բարձրացնելն է և աղտոտիչների մուտքի կանխումը:
Ոլորտի պատասխանատու նախարարն ասում է, որ դիմել է գերմանացի գիտնականներին, որպեսզի մեզ օգնեն, բայց իրականում գերմանացի գիտնականները, որոնց հղում է կատարում Է. Գրիգորյանը, Հայաստանում իրենց գործի համար են հետազոտություն իրականացնում և ոչ մի նոր բան մեզ չեն ասելու: Ինչ վերաբերում է Սևանի ծաղկելու փատը Բայկալ լճի հետ համեմատելուն, ապա աշխարհում այլ լճեր ևս կան, որոնք կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով չեն ծաղկել: Ուստի հասկանալի չէ, թե ինչու ենք փորձում Սևանի խնդիրը վատ օրինակների հետ համեմատվել: Դա մոտավորապես նույնն է, որ Հայաստանում առկա աղքատության աստիճանը համեմատենք Աֆրիկյան երկրների հետ, բայց արդյո՞ք դա նորմալ է: Նման համեմատությունից մեր երկրի աղքատության մակարդանկը բարելավվո՞ւմ է, կամ լիճն առողջանո՞ւմ է»,- ասաց Լ. Թասլակյանը:
Փորձագետի դիտարկմամբ, հասկանալի չէ նաև, թե ինչու մինչ օրս Սևանա լճի ներկա վիճակի համար դեռևս որևէ մեկը պատասխանատվության չի ենթարկվել: Բացի այդ, տարիներ ի վեր այն չի դիտարկվել որպես կենդանի օրգանիզմ, որն ունի նաև իր սնման շղթայի բաղադրիչները: Եվ այս պայմաններում անտեսելով գիտական ներուժը, ի՞նչ հիմնավորումներով է ընդհանրապես որոշումներ կայացվում և ո՞վ է հետագայում այս ամենի համար պատասխանատվության ենթարկվելու:
«Բնապահպանության ոլորտի փորձագետները շարունակում են պնդել, որ ոչինչ էլ չի փոխվել, բայց նրանց լսող չկա: Պետք է հաշվի առնել, որ Սևանա լիճը Հայաստանի կլիմայագոյացման համար շատ կարևոր դեր է կատարում, և թեև այն իր որակով այսօր չի կարող օգտագործվել որպես խմելու ջուր, սակայն եթե հարցը դիտարկենք կլիմայի փոփոխության և երկարաժամկետ զարգացումների տեսանկյունից, ապա Սևանը շատ կարևոր ռազմավարական նշանակություն ունի ոչ միայն երկրի ու տարածաշրջանի ներկայի, այլև ապագայի համար, հակառակ դեպքում Հայաստանը կվերածվի անապատային գոտու»,- ասաց Լ. Թասլակյանը:
Արմինե Գրիգորյան
