Պարկապզուկ. աշխարհի ամենահին նվագարաններից մեկը
Ի՞նչ է պատկերացնում ժամանակակից մարդը, երբ լսում է պարկապզուկի ձայնը: Իհարկե, դա առաջին հերթին ասոցացվում է սքոչի սիրահար, շրջազգեստով և անհասկանալի գլխարկով դասական շոտլանդացու հետ: Այնուամենայնիվ, փաստ է այն, որ պարկապզուկ փողային երաժշտական գործիքը բոլորովին էլ շոտլանդական ազգային երաժշտական գործիք չէ: Իրականում կան այդ գործիքի տարբեր տարատեսակներ, չնայած անկասկած ներկայումս ամենահայտնին հենց շոտլանդական Great Highland Bagpipe անվանումը կրող պարկապզուկն է: Առաջին հերթին պարկապզուկը, ինչպես և շատ նվագարաններ, Եվրոպա է թափանցել Ասիայից: Պարկապզուկի առաջին օրինակը հայտնաբերվել է շումերական մի հնավայրում և թվագրվում է Քրիստոսից առաջ 3-րդ հազարամյակով:
Պարկապզուկի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 400 տարի առաջ ապրած Արիստոֆանի գործերում: Ըստ գերմանացի երաժշտագետ, արվեստաբան Կուրտ Սաքսի, հնում հասարակական ստորին շերտերից ելած շրջիկ երաժիշտներին անհրաժեշտ էր երգել և նվագակցել որևէ փողային գործիքով, և այդ իսկ պատճառով ինչ-որ մեկը վերցրել և շվիին հարմարեցրել է պարկ:
Անհայտ է, թե ով է դա իրականացրել առաջինը, բայց դա հաստատ եղել է Ասիայում: Անհայտ է նաև, թե երբ է պարկապզուկը հայտնվել Անգլիայում: Եվրոպայում միջնադարից առաջ ոչ մի հիշատակություն չի հանդիպում այդ նվագարանի մասին:
13-րդ դարից մեզ հասած ձեռագրերում նկարագրվում է պարկապզուկի մի քանի տարբերակ, որոնք հիմնականում տարածված են եղել Իսպանիայի տարածքում: Մինչդեռ Մեծ Բրիտանիայի տարածքում պարկապզուկի առաջին հիշատակությունը վերաբերում է 14-րդ դարի վերջին:
Այնուամենայնիվ, այսօր աշխարհում պարկապզուկը համարվում է շոտլանդական նվագարան: Եվ դրան չեն խանգարում ո՛չ պատմական փաստերը, ո՛չ էլ այն հանգամանքը, որ շոտլանդական պարկապզուկից բացի աշխարհում հայտնի է այս նվագարանի ևս յոթ տեսակ՝ ֆրանսիական, իտալական, հայկական և այլն:
Շոտլանդիայի տարածքում այս նվագարանի ժողովրդականությունն իր գագաթնակետին է հասել 17-րդ դարում, քանի որ այդ ընթացքում պարկապզուկը ձեռք է բերել կարևոր նշանակություն տարբեր արարողություններում:
Պարկապզուկի նվագով ազդարարվել է տարբեր հանդիսավոր արարողությունների սկիզբը, ինչպես, օրինակ՝ պաշտոնական հանդիպումները, թագադրումը, խորհրդակցությունը և ժողովրդական հանդիսությունները:
Եվ դա պատահական չէ. շոտլանդացիները համոզված են, որ պարկապզուկի ձայնը լսվում է հինգ կմ հեռավորության վրա: Իսկ իռլանդական պարկապզուկը անգամ նկարագրվում է հին իռլանդական օրենսգրքի մեջ, ըստ որի, այն գեղջկական նվագարան է, որի պարկի՝ տիկի մեջ օդը մղվում է բերանի միջոցով:
Հին իռլանդական ժամանակագրական ձեռագրերում հիշատակվում են պարկապզուկ նվագող երաժիշտներ: Այսօր իռլանդական պարկապզուկը համարվում է նվագարանի ամենաբարդ և ամենակատարելագործված տարբերակը, որն իր վերջնական մշակմանն է հասել 18-րդ դարի վերջում: Իռլանդական պարկապզուկով հնարավոր է արտաբերել միաժամանակ յոթ հնչյուն: Հայաստանի տարածքում առաջին անգամ պարկապզուկի պատկեր է գտնվել Արևմտյան Հայաստանի Այնթափ քաղաքի մոտ գտնվող պալատի պատի քադակում, որը թվագրվում է մ.թ.ա.1300 թվականով:
Նվագարանի ծագման, պատրաստող վարպետների և նվագողների մասին տեղեկությունները շատ կցկտուր են: Այնուամենայնիվ, կա պարկապզուկի առաջացման հայկական ավանդապատում: Մի քաղաքում, որտեղ Հութ անունով մի իմաստուն էր ապրում, կարճահասակ մի մարդ կար. թևի մեկը մյուսից կարճ էր, ոտքերը՝ ասես ազդրերին, իսկ գլուխը՝ մարմնին կպած:
Մի խոսքով ծաղրածուի նման: Ըստ ավանդության, Հութ իմաստունը պարկապզուկի՝ տիկի ձևն այդ մարդուց է ընդօրինակել և դրան կպցրել յոթ հիմնական ձայներին համապատասխանող չափերի խողովակներ: Այս փաստը շատ հետաքրքիր է, բայց ո՞վ է եղել Հութ իմաստունը և ե՞րբ է ապրել, հայտնի չէ: Հայերենում այս նվագարանն ունի մի քանի անվանում՝ պարկապզուկ, պկու, պարկապկու, տիկ, տկճոր:
