«Ասել, թե «ռուսներն այնտեղ են, ուրեմն մենք անելիք չունենք», վերին աստիճանի սխալ, անթույլատրելի մոտեցում է»․ «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Հերթական անգամ Հայաստանի և Արցախի Հանրապետությունները միմյանց կապող միջպետական մայրուղին փակելու փաստի, Ադրբեջանի կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ նպատակների ու ճգնաժամը հաղթահարելու ուղիների մասին զրուցել ենք քաղաքագետ Ստեփան Հասան-Ջալալ յանի հետ: Արցախը շրջափակելու փաստը քաղաքագետը մի քանի իրողությամբ է պայմանավորում:

«Սա անձնատուր լինելու, պարտության մասին փաստը 2020 թ. նոյեմբերի 9-ին ստորագրված հայտարարությամբ ամրագրելու հետևանքն է: Ավելին՝ սա նաև նոյեմբերի 9-ի հայտարարության ստորագրումից հետո այնտեղ նշված դրույթների կոպտագույն խախտմամբ Ադրբեջանի կողմից Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Հին Թաղեր, Խծաբերդ ու Ասկերանի շրջանի Փառուխ գյուղերն ու Քարագլուխ նախկին բնակավայրի օկուպացման հետևանքն է: Նաև նոյեմբերի 9-ից հետո օկուպացված այդ տարածքները հայկական կողմի՝ հետ չբերելու հետևանքն է»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասաց քաղաքագետը:

Ստեփան Հասան-Ջալալ յանն Ադրբեջանի երկու՝ կարճաժամկետ և երկարաժամկետ նպատակ է առանձնացնում, մատնանշում նաև ավելի մեծ առաքելության մասին: «Կարճաժամկետ նպատակներից է՝ ստիպել Հայաստանին ստորագրել, այսպես կոչված, խաղաղության պայմանագիրը: Այդ տրամաբանության մեջ Ադրբեջանը նպատակ ունի ՀՀ Սյունիքի մարզով միջանցք ստանալ, որ կարողանա կապվել Նախիջևանի հետ: Իսկ երկարաժամկետ նպատակը կարող է լինել ռուս խաղաղապահ զորակազմին ԱՀ-ից դուրս հանելը: Ընդհանուր առմամբ, ավելի մեծ իմաստով, Ադրբեջանի առաքելությունն է տիրանալ Արցախի Հանրապետության մնացած տարածքին, ցեղասպանության ենթարկել արցախահայությանը: Արցախը կտրված է արտաքին աշխարհից, խախտված են ԱՀ քաղաքացիների բազում իրավունքներ, այդ թվում՝ ազատ տեղաշարժվելու հիմնարար իրավունքը: Արցախը պարենային և հումանիտար ճգնաժամի շեմին է, եթե չասենք, որ արդեն իսկ ճգնաժամի մեջ է»,-ասաց քաղաքագետը՝ շեշտելով, որ միջպետական մայրուղու երկկողմանի արգելափակումը ոչ միայն միջազգային մի շարք փաստաթղթերի, այլև մի հայտարարության խախտում է, որի տակ դրված է Ադրբեջանի նախագահի ստորագրությունը:

Քաղաքագետը նշեց, որ խոսքը 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի փաստաթղթի, մասնավորապես՝ 6-րդ կետի մասին է. «6-րդ կետում արձանագրված է, որ Լաչինի միջանցքը՝ 5 կմ լայնությամբ, որն ապահովելու է ԼՂ կապը Հայաստանի հետ, մնում է Ռուսաստանի Դաշնության խաղաղապահ զորակազմի վերահսկողության ներքո: Արձանագրված է նաև, որ Ադրբեջանը երաշխավորում է Լաչինի միջանցքով քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և բեռների՝ երկու ուղղություններով տեղաշարժի անվտանգությունը: Կարող ենք արձանագրել, որ օկուպանտ Ադրբեջանը չի կատարում նշված հայտարարությամբ սահմանված և իր ստանձնած միջազգային պարտավորությունը: Այս վարքագծով Ադրբեջանն ի ցույց է դնում արցախահայությանն էթնիկ զտման ենթարկելու իր վաղեմի նպատակը: Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և պատժելու մասին ՄԱԿ-ի՝ 1948թ. դեկտեմբերի 9-ի կոնվենցիայի երկրորդ հոդվածի համաձայն, ի թիվս մի շարք գործողությունների, ցեղասպանություն է համարվում ազգային, էթնիկական, ցեղային կամ կրոնական որևէ խմբի համար կյանքի այնպիսի պայմանների միտումնավոր ստեղծումը, որոնք ուղղված են նրա լրիվ կամ մասնակի ֆիզիկական ոչնչացմանը: Այս իրավական ակտի իմաստով Ադրբեջանի վերոնշյալ հակահումանիստական քայլերն անառարկելիորեն վկայում են, որ Ադրբեջանը ցանկանում է լրիվ կամ մասնակի ոչնչացնել արցախահայությանը: Արցախահայությունը Ադրբեջանի կողմից ցեղասպանության ենթարկվելու իրական սպառնալիքի առջև է»:

Անդրադառնալով ՀՀ իշխանությունների քայլերին, դրանց համարժեքությանն այս իրավիճակին՝ քաղաքագետը նշեց. «Ըստ պաշտոնական հաղորդագրությունների, դեկտեմբերի 12-ին Նիկոլ Փաշինյանը հեռախոսազրույց է ունեցել ՌԴ նախագահի հետ, դեկտեմբերի 13-ին ՀՀ ԱԳՆ-ն հանդես է եկել հայտարարությամբ, ՀՀ ԱԺ-ն ևս հայտարարություն ընդունեց. թե որքան թույլ է այն, քննարկման այլ հարց է: Բայց, մեծ հաշվով, ՀՀ վարչակազմը այսքանն է ձեռնարկել: Խիստ թերահավատ եմ, որ նշված քայլերը կարող են անգամ նվազագույն արդյունք տալ, եթե չասեմ, որ ձեռնարկված քայլերի համատեքստում դժվար է առհասարակ որևէ արդյունք ակնկալելը:

Որևէ միջազգային կառույցից ակնկալիք ևս չպետք է ունենալ, քանի որ երբ 2020 թ. ադրբեջանա-արցախյան պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանը թիրախավորում էր ԱՀ քաղաքացիական օբյեկտները, մասսայական ոչնչացման քիմիական զենք՝ սպիտակ ֆոսֆոր էր կիրառում, միջազգային կառույցներն ու միջազգային հանրությունը լուռ էին: Որևէ միջազգային կառույցից ակնկալիք չպետք է ունենալ, քանի որ երբ Ադրբեջանը, կոպտորեն խախտելով 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի հայտարարության առաջին կետը, ըստ որի՝ Հայաստանը և Ադրբեջանը կանգ են առնում իրենց զբաղեցրած դիրքերում, 2020 թ. դեկտեմբերի 12-ին օկուպացրեց ԱՀ Հադրութի շրջանի Հին Թաղեր և Խծաբերդ գյուղերը, 2022թ. մարտի 24-ին՝ Ասկերանի շրջանի Փառուխ գյուղը, Քարագլուխ նախկին բնակավայրը, հարակից բարձունքը, միջազգային կառույցներն ու միջազգային հանրությունը այս ամենի նկատմամբ կրկին լուռ էին: Մենք պետք է դուրս գանք մեր խնդիրներն այլոց օգնությամբ լուծելու անհուսալի մտայնությունից և միայն ու միայն մենք լուծենք դրանք՝ առաջնորդվելով մեր ազգային, պետական շահերով»:

Իսկ թե ինչ պետք է անել այս իրավիճակում, քաղաքագետը երկու՝ քաղաքական, դիվանագիտական ու ոչ քաղաքական ուղղություն առանձնացրեց: «Ինչ վերաբերում է քաղաքական մասին, նախ պետք է հաշվի առնել արցախահայության կամարտահայտությունը՝ միջազգային և ԽՍՀՄ իրավական ակտերի հիման վրա ազգերի ինքնորոշման իրավունքի իրացման փաստը: Խոսքը 1991 թ. դեկտեմբերի 10-ին ԱՀ-ում անցկացված հանրաքվեի մասին է: Պետք է հաշվի առնել նաև այն, որ հակամարտության խաղաղ կարգավորման նպատակով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափի շրջանակներում Ադրբեջանը հրաժարվում է վերսկսել բանակցությունները: Բացի վերոնշյալներից, հաշվի առնելով արցախահայությանը ցեղասպանության ենթարկելու իրական սպառնալիքը՝ ՀՀ-ն պետք է անհապաղ ճանաչի ԱՀ անկախությունը: Անկախության ճանաչումից անմիջապես հետո ՀՀ-ն ԱՀ-ի հետ պետք է կնքի բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության մասին պայմանագիր: Այս քայլով ՀՀ-ն ու ԱՀ-ն դե յուրե միմյանց նկատմամբ փոխադարձ պարտավորություններ կստանձնեն: Մասնավորապես, ԱՀ-ի դեմ ագրեսիայի իրականացման դեպքում ՀՀ-ն ԱՀ-ին ռազմական աջակցություն ցուցաբերելու լեգիտիմ իրավունք կունենա: Երկրորդ՝ ՀՀ-ն այլևս չի կարող բանակցել ԱՀ-ի անունից ու ԱՀ-ի փոխարեն, առավել ևս՝ ստորագրել որևէ փաստաթուղթ, որն այս կամ այն չափով կարող է վերաբերել Արցախի Հանրապետությանը»:

Անդրադառնալով ճգնաժամի լուծման ոչ քաղաքական ճանապարհին՝ մեր զրուցակիցը հավելեց. «ՀՀ և ԱՀ հայությանը ցեղասպանելու բացահայտ նպատակ ունեցող օկուպանտ Ադրբեջանի հետ պետք է խոսել ուժի դիրքերից: Պատմությունն անառարկելի փաստերով ապացուցել է, որ Ադրբեջանի համար իր կողմից ստորագրված որևէ փաստաթուղթ գրոշի արժեք չունի: Ադրբեջանը բացառապես ուժի լեզուն է հասկանում: Եթե, օրինակ՝ ժամանակին ուժով հետ բերվեին Հին Թաղերն ու Խծաբերդը, Փառուխն ու Քարագլուխը, կարծում եմ՝ գուցե այսօր նման ճգնաժամային իրավիճակ չստեղծվեր: Ուժով պետք է վերականգնել ԱՀ-ն և ՀՀ-ն միմյանց կապող միջպետական մայրուղու երթևեկությունը»:

Հարցին՝ մասնավորապես քաղաքական լուծումը որքանո՞վ է հնարավոր ՀՀ այսօրվա իշխանությունների դեպքում՝ հաշվի առնելով Արցախից ձեռքերը լվանալու, նաև ինքնորոշման իրավունքը, մեղմ ասած, ստորադասելու քաղաքականությունը, քաղաքագետն մի շարք հանգամանքներ առանձնացրեց: «Ես իմ խոսքում նշեցի, թե Հայաստանի Հանրապետությունը ինչ քայլեր պետք է ձեռնարկի: Բայց ես ուզում եմ Հայաստանի Հանրապետությունը և գործող դե ֆակտո վարչակազմը տարանջատել: Տվյալ պարագայում Նիկոլ Փաշինյանին դե յուրե վարչապետ չեմ համարում, դրա համար երբևէ չեմ օգտագործում «վարչապետ Նիկոլ Փաշինյան» արտահայտությունը: Գործող դե ֆակտո վարչակազմից Արցախի Հանրապետության ճանաչման իմաստով չպետք է որևէ ակնկալիք ունենալ: Նման բան չի լինելու: Իրենք մինչ այս ճգնաժամը խոսում էին Արցախի «հայության իրավունքների և անվտանգության մասին», ՀՀ այս վարչակազմի առանձին պաշտոնատար անձինք արդեն բացահայտ ասում են, որ «ՀՀ-ն Արցախի անվտանգությունն ապահովելու ռեսուրս չունի», կամ որ «ո՛չ ԼՂ-ն, ո՛չ ՀՀ-ն Լաչինի միջանցքում որևէ գործառույթ չունեն»:

Նման հայտարարությունների շարքը կարելի է շարունակել, բայց, այնուամենայնիվ, մեղքը կամ պատասխանատվությունը ռուս խաղաղապահների վրա գցելն արդարացված չեմ համարում: Ռուս խաղաղապահներն, այո, անելիքներ ունեն, բայց պետք է ուղիղ խոսել: Այո, ռուս խաղաղապահ զորակազմն Արցախի հայության անվտանգությունն է ապահովում, բայց ռուս խաղաղապահ զորակազմն Արցախում է գտնվում նախևառաջ ապահովելու, սպասարկելու ՌԴ պետական շահը: Այլ հարց է, որ այդ պետական շահն այս պահին համընկնում է արցախահայության շահի հետ: Այդ շահերն այստեղ համադրվում են, ինչը նորմալ է: Այսինքն, ասել, որ «ռուսներն այնտեղ են, ուրեմն մենք անելիք չունենք», վերին աստիճանի սխալ, անթույլատրելի մոտեցում է: Ընդհանուր առմամբ, ես ակնկալիք չունեմ, որ այս վարչակազմը կարող է գնալ Արցախի Հանրապետության ճանաչման քայլին, բայց եթե ՀՀում այլ վարչակազմ լինի, հարցի հանգուցալուծման քաղաքական ճանապարհը ՀՀ կողմից ԱՀ ճանաչման մեջ եմ տեսնում»,-եզրափակեց մեր զրուցակիցը:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում