Պատրանքներ լինել չեն կարող. ի՞նչ «դարպասներ» է ուզում բացել Ղազախստանը և ո՞ւմ համար. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Novorosinform.org-ը «Փաշինյանի վերջին դավաճանությունը. Ղազախստանը կբացի Հայաստանի դարպասները դեպի «թուրքական աշխարհ»» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը հայտնել է, որ ինքն է միջնորդ հանդես եկել Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև Ալմաթիի բանակցություններում։ Սակայն Ալմաթին առաջինը չէր, որտեղ ծրագրվում էր բանակցային գործընթաց։ Սկզբում Իլհամ Ալիևը Նիկոլ Փաշինյանին առաջարկել էր հանդիպում անցկացնել Թբիլիսիում։ «Վրաստանը պատմականորեն միշտ եղել է այն վայրը, որտեղ հանդիպել են բոլոր հարևանները»,- ընդգծել էր Ալիևը։ Սակայն Երևանը հրաժարվել էր դրանից։ Քաղաքագետները կարծում են, որ Փաշինյանի որոշումը կարող էր կապված լինել այն կասկածի հետ, որ Թբիլիսիի հետևում կանգնած է Մոսկվան։ Բանն այն է, որ վերջին տարիներին Վրաստանը, որը ժամանակին թշնամաբար էր տրամադրված Ռուսաստանի նկատմամբ, սկսել է Կրեմլի հետ մերձեցման ուղղությամբ զգուշավոր ուղղվածություն ընդունել:
Մերժման մյուս պատճառ կարող էր լինել Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Էրդողանի «ջութակի ձայնը», որը ցանկանում է Հայաստանը քշել բանակցությունների իրեն հարմար դաշտ։ Դա առավել քան կարևոր է, քանի որ Անկարան Երևանից պահանջում է բացել «Զանգեզուրի միջանցքը», որը ցամաքային միջանցքով կկապի Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ։ Եվ անգամ Հայաստանի շահերը դավաճանած Փաշինյանը կասկածում էր, որ Վրաստանում բանակցությունները ծուղակ են: Արդյունքում, Երևանի պաշտոնական մերժումը Վրաստանի կառավարության կողմից մեկնաբանվեց այսպես. «Թբիլիսին զրկվեց հնարավորությունից դառնալու կենտրոն, որտեղ լուծվում են տարածաշրջանում անվտանգության ապահովման հիմնական խնդիրները»։ Իսկ դրանից հետո Տոկաևը դուրս եկավ ասպարեզ։ Լինելով Արևմուտքի հովանավորյալ՝ Փաշինյանը Եվրոպայի հետ մերձեցման և Ռուսաստանից հեռանալու հետևողական քաղաքականություն է վարում։
Նա նույնիսկ չճանաչեց ԼՂՀ-ն և նրա դեմ Ադրբեջանի ագրեսիան, բայց միաժամանակ մեղադրում է ՀԱՊԿ-ին և մասնավորապես Մոսկվային՝ այդ հակամարտությանը չմիջամտելու համար։ Այս իրավիճակի զավեշտն այն է, որ Ասիայում ՆԱՏՕ-ի առաջատար կամուրջը Թուրքիան է, որն ունի իր ախորժակը Հայաստանի նկատմամբ: Արդյունքում Փաշինյանը, հրաժարվելով իր բնական դաշնակցից՝ Ռուսաստանից, ծուղակի մեջ է գցում իր երկիրը։ Բայց ինքը՝ Հայաստանի վարչապետը, դա դեռ չի հասկանում։ Իսկ հիմա էլ Թուրքիայի հետ ջերմ հարաբերություններ կառուցող թյուրքական Ղազախստանն է որոշել բանակցությունների հարթակ դառնալ Ալիևի ու Փաշինյանի համար։ Ղազախստանի նախագահը որոշել է կաշառել Հայաստանի վարչապետին «Միջին միջանցք» կոչվող համատեղ նախագծով։
Այդ նախագիծը ենթադրում է Եվրոպայի և Ասիայի միջև միասնական առևտրային միջանցքի ստեղծում Ղազախստանի, Ադրբեջանի, «Զանգեզուրի միջանցքի» և Թուրքիայի միջոցով։ Եվ Հայաստանը կա՛մ դիվանագիտական ճանապարհով կներառվի այդ նախագծում, կա՛մ ճնշումների միջոցով։ Իսկ ընդհանուր առմամբ, Հայաստանին առաջարկվում է «գործընկերություն» թյուրքական պետությունների մի ամբողջ կոալիցիայի հետ, բայց որի համար հայերը օտար մշակութային և բավականին թույլ տարր են։ Այսինքն, այստեղ ընդհանրապես թակարդի «հոտ» էլ չկա, չէ՞: Հատկանշական է, որ Ղազախստանն արդեն ՀԱՊԿ-ի և Մաքսային միության անդամ է, որը բացում է ղազախների ճանապարհները դեպի Եվրոպա Ռուսաստանի և Բելառուսի տարածքով։
Այնուամենայնիվ, Տոկաևը, ազդելով Հայաստանի վրա, պատրաստ է մասնակցել այդ հյուսիսային երթուղուն այլընտրանք ստեղծելուն։ Նման կերպ Ղազախստանը փորձում է մի կողմից՝ բարելավել իր միջազգային հեղինակությունը՝ իրեն որպես Հայաստանի հովանավոր ներկայացնելով, մյուս կողմից՝ խաղում է Անկարայի շահերից ելնելով՝ չեզոքացնելով Հայաստանը՝ որպես միակ կամուրջ Անկարայի և թյուրքական պետությունների միջև։ Ղազախական լրատվամիջոցներն արդեն անդրադառնում են բանակցություններին՝ որպես յուրօրինակ դիվանագիտական բեկում, որը հնարավոր դարձավ միայն Ղազախստանի շնորհիվ: «Օպտիմալ լուծում մի իրավիճակում, երբ ո՛չ ռուսական, ո՛չ էլ արևմտյան միջնորդությունները շոշափելի արդյունքներ չեն տալիս»,- գրում են նրանք: Բայց այստեղ այլ բան է հետաքրքիր. արդյո՞ք դիվանագիտական հաջողություններից հետո Ղազախստանը կարող է դառնալ թյուրքական աշխարհում առաջատարի հավակնորդ, և դա՝ Թուրքիայի համար միանգամայն անսպասելիորեն։
Ղազախստանն ուժեղ, խոշոր, կայուն և հարուստ խաղացող է, որը կարող է գերիշխել Կենտրոնական Ասիայում՝ վերահսկելով ապրանքների և մարդկանց հոսքը ողջ Կենտրոնական Ասիայից դեպի Ռուսաստան: Ներկայում իրականում հենց Թուրքմենստանը, Ուզբեկստանը և Ղազախստանն են հանդիսանում «թուրքական աշխարհի» երկրորդ մասը։ «Թուրքական աշխարհ» հասկացությունը պարզաբանման կարիք ունի. այն ներառում է Թուրքիան, Ադրբեջանը, Ղազախստանը, Ուզբեկստանը և Թուրքմենստանը։ Բացի այդ, ներառված են մնացած թյուրք ժողովուրդները Չինաստանում (Ույգուրստան) և Ռուսաստանում (Բաշկիրիա, Թաթարստան, Յակուտիա և Չուվաշիա)։ Հետևաբար, Ղազախստանը կարող է նույնիսկ անկախ առաջնորդ դառնալ թյուրքական աշխարհի արևել յան հատվածում։ Միաժամանակ Տոկաևը կարող է ներկայանալ որպես ողջ Կենտրոնական Ասիայի ղեկավար։ Ամենաուժեղ երկրներից մեկի կարգավիճակից բացի, Ալմաթին նաև Արևմուտքում է գնահատվում։
Բրիտանական ներդրումները Ղազախստանում գաղտնիք չեն: Ուստի, հայ-ադրբեջանական բանակցությունները հետաքրքիր են ոչ միայն այն առումով, թե դրանք ինչ արդյունքներ կբերեն Ադրբեջանին ու Հայաստանին, այլ նաև, թե ինչպես կազդեն ռուսական սահմաններին ուժերի հարաբերակցության վրա։ Բայց մի հարցում պատրանքներ լինել չեն կարող. և՛ Թուրքիան, և՛ Ղազախստանն այս պահին Ռուսաստանի դաշնակիցները չեն։ Եվ այս գործընթացի գլխավոր ինտրիգն այն է, թե արդյո՞ք կառաջանա միաձույլ «թուրքական աշխարհ», արդյո՞ք Ղազախստանը կցուցաբերի իր հավակնությունները։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
