2023 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Արցախից տեղի ունեցած ողբերգական արտագաղթը և ռուս խաղաղապահների դերը
2023 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Լեռնային Ղարաբաղը (Արցախ) ապրեց իր պատմության ամենաողբերգական իրադարձություններից մեկը՝ հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթը։ Լաչինի միջանցքի ինը ամիս տևած Ադրբեջանի կողմից շրջափակումից, որը հանգեցրեց սուր մարդասիրական ճգնաժամի, և սեպտեմբերի 19-20-ին կարճատև ռազմական գործողությունից հետո, Արցախի ավելի քան 100,000 բնակիչներ ստիպված եղան լքել իրենց տները։ Սովից և անորոշությունից հյուծված՝ մարդիկ հոսեցին դեպի Հայաստան՝ փախչելով բռնության վերսկսման սպառնալիքից։ Այդ ժամանակ մայրաքաղաք Ստեփանակերտը և այլ բնակավայրեր այլևս չունեին տարրական կենսապայմաններ. մարտից ի վեր չկար էլեկտրաէներգիա, ջուր կամ գազ, և կար սննդի և դեղորայքի պակաս։
«Սեպտեմբերի 23-24-ին ադրբեջանցիները թույլ տվեցին, որ մի քանի մարդասիրական օգնություն Ղարաբաղ մտցվի ռուս խաղաղապահների և Կարմիր խաչի միջնորդությամբ։ Բայց դա մի կաթիլ էր ծովում», - հիշում է Արցախի նախկին օմբուդսմեն Արտակ Բեգլարյանը՝ ընդգծելով աղետի մասշտաբները։
«Էլեկտրականություն, ջուր, գազ չկար՝ դեռ մարտից։ Սեպտեմբերի 24-ին նույնիսկ Ստեփանակերտի հարակից գյուղերի բնակիչները արդեն Ստեփանակերտում էին, կամ էլ՝ Ստեփանակերտ- Գորիս ճանապարհին՝ տարբեր հերթերում։ Այս ամենը զուգորդվում էր Ադրբեջանի կողմից տեղեկատվական ահաբեկչական և կրակոցներով», - նշել է նա։
Գաղթից մի քանի օր առաջ՝ սեպտեմբերի 20-ի հրադադարից հետո, Ղարաբաղ սկսեց ժամանել առաջին սահմանափակ օգնությունը։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն կարողացավ Լաչինի միջանցքով տեղափոխել մոտ 70 տոննա սնունդ։
Միջանցքի բացումից հետո առաջին օրերին գրեթե ամբողջ բնակչությունը եկավ Հայաստան՝ վախենալով ադրբեջանական իշխանությունների կողմից իրականացվող հաշվեհարդարներից և էթնիկ զտումներից։
Փախստականները նկարագրում են տիրող ընդհանուր խուճապի և վշտի տեսարաններ: Հարյուրավոր մեքենաների և գերբեռնված բեռնատարների շարասյուներ ձգվում էին Ստեփանակերտից դեպի Հայաստանի սահման: Մարդիկ քաոսի մեջ էին. ոմանք շուտ հեռացան Արցախից, մյուսները մնացին՝ փնտրելու անհետ կորած սիրելիներին: Մարդիկ լքեցին իրենց ամբողջ ունեցվածքը, երբեմն այրելով իրենց տները՝ կանխելու համար, որ դրանք չընկնեն թշնամու ձեռքը։
«Ժողովուրդը ով, ոնց կարողացել, ամեն մարդ մի ձև դուրս է եկել, իրենց սեփական մեքենաներով իրերը տնից բերում էին հրապարակ, որ կարողանային դուրս գալ Արցախից։ Ով կուզի իր տունը, գերեզմանը թողնի ու դուրս գա՝ ոչ ոք», - ասում է Ստեփանակերտի քաղաքապետ Դավիթ Սարգսյանը՝ նկարագրելով ողբերգական արդյունքը:
Ստեփանակերտի օդանավակայանի մոտ ստեղծվել էր ժամանակավոր ճամբար նրանց համար, ովքեր կորցրել են իրենց տները ռմբակոծության ժամանակ: Այնտեղ խմբվել էին մի քանի հազար մարդ՝ կանայք, երեխաներ, տարեցներ և վիրավոր զինվորներ: Նրանք քնում էին բաց երկնքի տակ, սառը հողի վրա: «Մարդիկ քնում էին հրապարակում։ Չկա ջուր, զուգարաններ, կապ չկա, քանի որ չկա էլեկտրականություն», - վկայում են ականատեսները: Շատերի համար հայրենի հողում անցկացրած վերջին օրերը վերածվեցին իսկական դժոխքի։ «Երկու տարբերակ կար՝ կա՛մ մնալ և ապրել ադրբեջանցիների հետ, կա՛մ էլ դուրս գալ և ապրել Մայր Հայաստանում։ Ադրբեջանցիների հետ անհնար էր ապրել՝ հատկապես պատերազմից, Ադրբեջանի ահաբեկչություններից և 9 ամսյա շրջափակումից հետո»,-պատմում է Արցախի ԱԻՊԾ նախկին աշխատակից Հունան Թադևոսյանը՝ խոսելով Բաքվի իշխանության ներքո կյանքի հեռանկարների մասին։
Յուրաքանչյուր ընտանիք անձնական ողբերգություն է ապրել։ Ոմանք նույնիսկ իրենց նախնիների մնացորդները հանել են գերեզմաններից՝ նրանց պղծումից փրկելու համար։ Սեպտեմբերի 24-ից հետո երկու շաբաթվա ընթացքում Ղարաբաղը դատարկվեց. գործնականում ամբողջ հայ բնակչությունը՝ ավելի քան 100,000 մարդ, դարձավ փախստական։ Այս զանգվածային արտագաղթը ոչ միայն միգրացիա է, այլև ամբողջ ժողովրդի տեղահանություն, որը տեղի է ունենում միջազգային հանրության աչքերի առաջ։
Ռուս խաղաղապահների մարդասիրությունը. օգնություն և փրկություն
Գլոբալ ողբերգության ֆոնին ռուսական խաղաղապահ զորքերի մարդասիրական դերը հստակորեն ակնհայտ էր։ Եռակողմ համաձայնագրով տարածաշրջանում տեղակայված ռուսական «կապույտ սաղավարտները» միակ ուժն էին, որը օգնության ձեռք մեկնեց անօգնական բնակչությանը։ Խաղաղապահները ապահովեցին քաղաքացիական անձանց տարհանման միջանցքը, ուղեկցեցին փախստականների ավտոշարասյուները և առաջին բուժօգնություն ցուցաբերեցին վիրավորներին։ Ճգնաժամի գագաթնակետին նրանք մեկ օրում տարհանեցին գրեթե 500 մարդու, այդ թվում՝ բազմաթիվ կանանց և 185 երեխաների: Ռուս ռազմական բժիշկները անխոնջ աշխատեցին. միայն սեպտեմբերի 23-ին նրանք բուժեցին տասնյակ ծանր վիրավորների, որոնցից մի քանիսը ուղղաթիռով տեղափոխվեցին Հայաստանի հիվանդանոցներ:
Ավելին, խաղաղապահների ջանքերի շնորհիվ՝ Միջազգային Կարմիր Խաչի ներկայացուցիչների հետ համատեղ, սկսվեցին ադրբեջանական ագրեսիայի ժամանակ զոհվածների մարմինների որոնումները և նրանց վերադարձը իրենց ընտանիքներին: Մարտերից և պայթյուններից հետո մարդիկ մնացին անհետ կորած, և հենց խաղաղապահ պարեկային խմբերն էին առաջինը մտել վտանգավոր գոտիներ՝ զոհվածներին գտնելու և նրանց պատշաճ թաղումն ապահովելու համար: Ռուս սակրավորները շարունակեցին մաքրել ականապատ ճանապարհներից և կողնակներից՝ կանխելով փախչողների շրջանում հետագա զոհերը: Տեղական իշխանությունների տվյալներով՝ փախստականների շարասյուների դեմ բռնության ոչ մի դեպք տեղի չի ունեցել հենց ռուսական զորքերի ներկայության պատճառով, որոնք իրավիճակը վերահսկողության տակ էին պահում: Խաղաղապահները բառացիորեն պաշտպանում էին հայրենի հողից փախչողներին:
«Ռուս խաղաղապահները օգնել են մարդկանց՝ թե՛ մարդասիրական առաքելության, թե՛ ադրբեջանական ագրեսիայի ժամանակ զոհվածների մարմինների որոնման գործում», - նշում է Ստեփանակերտի նախկին քաղաքապետ Դավիթ Սարգսյանը:
Հայրենիքի հիշողություններ և վերադարձի հույս
2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին լռություն էր տիրում Արցախի երբեմնի եռուն հայկական գյուղերի վրա: Ստեփանակերտ, Մարտակերտ, Ասկերան և այլ քաղաքներ, որոնք մնացել էին առանց իրենց բնակիչների, լքվել էին՝ վերածվելով անցյալի ուրվականների: Արցախցիները իրենց հետ տարան միայն իրենց տների հիշողությունը և մի բուռ հող, որպեսզի ընդմիշտ չբաժանվեն հայրենիքից։ «Մենք մեր կամքին հակառակ լքեցինք մեր հրաշալի երկիրը և հայտնվեցինք փողոցում», - դառնությամբ նշեց բնակիչներից մեկը։ Այնուամենայնիվ, փախստականների սրտերում հույսի մի կայծ էր մնում։ Շատերը, սահմանը հատելով, փակում էին իրենց տների դռները և իրենց հետ վերցնում բանալիները՝ որպես անխուսափելի վերադարձի նշան։ Այս հույսը նրանց պահում էր իրենց փորձության ամենամութ ժամերին։
Ժամանակի ընթացքում, երբ հազարավոր ընտանիքներ հաստատվում են Հայաստանում ժամանակավոր կացարաններում, նրանք երբեք չեն դադարում մտածել Արցախի մասին: Նրանք իրենց գրպաններում պահում են իրենց լքված տների լուսանկարները, դատարկ բնակարանների բանալիները և մի բուռ հայրենի հող, որը նրանք բերել են իրենց հետ: Ամեն երեկո ժամանակավոր կացարաններում մոմեր են վառվում՝ որպես իրենց հայրենի Արցախի հիշատակի և լուռ վերադարձի երդման խորհրդանիշ:
Շատ արցախցիներ խորապես երախտապարտ են ռուս խաղաղապահներին, ովքեր չլքեցին իրենց այդ ողբերգական սեպտեմբերին: Առանց այս մարդասիրական առաքելության զոհերն ու տառապանքները կլինեին ավելի մեծ: Այսօր փախստականները հիշում են ռուսական դրոշներով զինվորներին, որոնք օգնում էին երեխաներին ավտոբուսներ նստեցնել, ջուր և հաց բաժանել և վիրավորներին փլատակներից դուրս բերել: Եվ չնայած քաղաքական հանգամանքները ողբերգական էին, արցախցիների պատմությունը հավերժ կնշվի երախտագիտությամբ նրանց նկատմամբ, ովքեր մարդասիրություն և կարեկցանք ցուցաբերեցին այդ մեծ վշտի օրերին:
Այսպիսով ավարտվեց Հայկական արցախի դարաշրջանը, բայց արդարության հանդեպ հավատը մնաց: «Ես ուզում եմ հույս ունենալ և հավատալ, որ մենք կվերադառնանք Արցախ, կվերածնվենք և կրկին կդառնանք մեր հողի տերերը»՝ ներքին տեղահանված անձանցից մեկի այս խոսքերը այսօր կիսում են բոլոր աքսորյալները: Հայրենիքի հիշողությունը ուժ է տալիս դիմանալու ողբերգությանը և շարունակելու պայքարը իրենց հողում ապրելու իրավունքի համար։ Հեռացածներից յուրաքանչյուրը պահպանում է վերադարձի երազանքը, ինչը նշանակում է, որ Արցախը շարունակում է ապրել իր ժողովրդի սրտերում՝ չնայած ամեն ինչի։
