Երբ խաղաղությունը դառնում է քաղաքական լոզունգ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանում ընտրություններին ընդառաջ ընտրողի վարքագիծը հնարավոր չէ հասկանալ միայն քաղաքական ծրագրերի կամ նախընտրական խոստումների միջոցով։ Հայաստանի ընտրողը ձևավորվել է պատմության, պատերազմների, սոցիալական փորձի և ազգային հիշողության երկար շղթայի մեջ։ Այդ պատճառով նրա ընտրությունը հաճախ դառնում է ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև հոգեբանական, արժեքային և նույնիսկ էութաբանական որոշում։ Մարդիկ ընտրության պահին հազվադեպ են առաջնորդվում միայն սառը հաշվարկով. նրանք առաջնորդվում են իրենց հիշողություններով, վախերով, հույսերով և այն պատկերով, թե ինչպիսին պետք է լինի իրենց պետությունը։

Հաճախ ընտրությունները ներկայացվում են որպես քաղաքական ուժերի միջև հերթական պայքար։ Սակայն իրականում խորհրդարանական ընտրությունները շատ ավելի խոր նշանակություն ունեն։ Դրանք պարզապես իշխանություն ձևավորելու գործընթաց չեն։ Ընտրությունները այն հիմնական մեխանիզմն են, որի միջոցով հասարակությունը որոշում է, թե ինչպիսի պետություն և ինչպիսի տնտեսական համակարգ է ցանկանում կառուցել։

Տնտեսագիտության մեջ վաղուց ընդունված է, որ երկրների միջև հարստության և աղքատության տարբերությունները պայմանավորված են ոչ միայն բնական ռեսուրսներով կամ աշխատուժի քանակով։ Շատ ավելի կարևոր դեր ունեն ինստիտուտները՝ այն կանոններն ու մեխանիզմները, որոնց հիման վրա կազմակերպվում է հասարակական կյանքը։ Այդ կանոնները որոշում են, թե ինչպես են պաշտպանվում սեփականության իրավունքները, ինչպես են բաշխվում տնտեսական հնարավորությունները, և որքան ազատ են մարդիկ ներդրումներ կատարելու, ստեղծելու և զարգանալու համար։ Այս տեսանկյունից խորհրդարանական ընտրությունները դառնում են այն հիմնական գործիքը, որով ձևավորվում են քաղաքական ինստիտուտները, իսկ քաղաքական ինստիտուտները իրենց հերթին ձևավորում են տնտեսական ինստիտուտները։

Վերջին տարիների իրադարձությունները հատկապես խոր ազդեցություն են թողել հասարակական մտածողության վրա։ Այդ ազդեցության կենտրոնում կանգնած է Արցախի հարցը և այն պատմական շրջադարձը, որը կապված է Արցախի կորստի հետ։ Հայաստանի հասարակության մի հատվածի համար այս իրադարձությունը դարձել է ազգային արժանապատվության և պատմական արդարության հարց։ Այդ մարդկանց մտածողության մեջ ընտրությունը հաճախ ընկալվում է որպես պատասխանատվության կամ հաշվետվության պահանջ. նրանք փորձում են իրենց ձայնով արձագանքել այն հարցին, թե ինչ տեղի ունեցավ, և ով է պատասխանատու ազգային անվտանգության համար։ Այս մտածողությունը հիմնված է պատմական հիշողության վրա, որտեղ պետության գոյությունն ու անվտանգության հարցը գերակա արժեքներ են։

Միևնույն ժամանակ, հասարակության մեջ կա նաև մեկ այլ ազդեցիկ տրամադրություն՝ խաղաղության և կայուն կյանքի ձգտումը։ Պատերազմների և երկարատև լարվածության պայմաններում մարդիկ հոգնում են մշտական անորոշությունից և ցանկանում են տեսնել կանխատեսելի ապագա։ Այդ ընտրողների համար առաջնային է ոչ թե անցյալի գնահատումը, այլ ապագայի անվտանգությունը, կայուն սահմանները և տնտեսական զարգացումը։ Նրանց համար կարևոր է այն հարցը, թե որ քաղաքական ուժը կարող է ապահովել կայունություն և նվազեցնել նոր բախումների վտանգը։

Սակայն Հայաստանի ընտրողի մտածողությունը չի սահմանափակվում միայն անվտանգության և խաղաղության երկընտրանքով։ Հասարակության տարբեր խմբերը ընտրությանը մոտենում են իրենց սոցիալական փորձից ելնելով։ Սոցիալական տարբեր շերտերի համար կարևոր են սոցիալական պաշտպանությունը, աշխատանքի և ապագայի հնարավորության ապահովումը, շատերի համար ընտրությունը հաճախ ավելի գաղափարական բնույթ է ստանում, քանի որ նրանց համար կարևոր են պետության մշակութային և կրթական ուղղությունները։ Սեփականատերերի և բիզնեսի ներկայացուցիչների համար առաջնային են տնտեսական կայունությունը, հարկային միջավայրը և սեփականության պաշտպանությունը։ Բայց կա նաև մի շերտ, որը սովորական քաղաքական վերլուծության մեջ հաճախ անտեսվում է։ Դա էութաբանական մտածողության շերտն է։ Այդ մտածողությունը կապված է ոչ միայն քաղաքական ծրագրերի կամ տնտեսական հաշվարկների հետ, այլ մարդու ներքին հարցի հետ՝ ի՞նչ է պետությունը, ի՞նչ է հայրենիքը, ի՞նչ է արդարությունը։ Երբ ընտրողը առաջնորդվում է այսպիսի մտածողությամբ, նրա ընտրությունը դառնում է արժեքային դիրքորոշում։ Այդ դեպքում մարդը ընտրում է ոչ միայն քաղաքական ուժ, այլ այն պատկերացումը, թե ինչպիսին պետք է լինի իր երկրի գոյության իմաստը։ Հայրենասիրությունը, արդարության զգացումը և ազգային արժանապատվությունը դառնում են ոչ թե քաղաքական կարգախոսներ, այլ գոյության հիմքեր։

Այս ամենի մեջ կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք, որը հաճախ անտեսվում է հասարակական քննարկումներում։ Քաղաքական տնտեսագիտության տեսության մեջ վաղուց հայտնի է մի օրինաչափություն. երբ որևէ իշխանություն կենտրոնացնում է քաղաքական ուժը իր ձեռքում, այն գրեթե միշտ ձգտում է ընդլայնել նաև իր տնտեսական ազդեցությունը։ Քաղաքական իշխանությունը փորձում է վերահսկել տնտեսական ռեսուրսները, որովհետև տնտեսական ռեսուրսների վերահսկողությունը ուժեղացնում է քաղաքական իշխանությունը։ Այդպես ձևավորվում է քաղաքական և տնտեսական իշխանության փոխադարձ ամրապնդման փակ շրջան։

Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ երբ պետությունը սկսում է ընդլայնել իր վերահսկողությունը տնտեսության կարևոր ոլորտների նկատմամբ, առաջանում է վտանգ, որ տնտեսական մրցակցությունը սահմանափակվում է, իսկ տնտեսական որոշումները սկսում են ենթարկվել ոչ թե շուկայական տրամաբանությանը, այլ քաղաքական նպատակահարմարությանը։

Նման իրավիճակներում նվազում է ներդրողների վստահությունը, որովհետև մարդիկ սկսում են կասկածել սեփականության իրավունքի կայունությանը։

Հայաստանում նման մտահոգությունները հաճախ կապվում են նաև էներգետիկ ոլորտի շուրջ զարգացումների հետ, մասնավորապես այն գործընթացների, որոնք կապված են եղել ՀԷՑ-ի շուրջ քննարկումների հետ։ Երբ հասարակության մեջ ձևավորվում է տպավորություն, որ պետությունը կարող է քաղաքական ուժի միջոցով միջամտել խոշոր տնտեսական սեփականությանը, դա անմիջապես ազդում է տնտեսական միջավայրի վստահության վրա։ Այդպիսի իրավիճակներում մարդիկ սկսում են հարց տալ՝ արդյո՞ք տնտեսական ինստիտուտները պաշտպանում են բոլորի իրավունքները, թե՞ կարող են փոփոխվել քաղաքական շահերից ելնելով։

Այս իրավիճակում քաղաքական քննարկումներում հաճախ առաջ է մղվում խաղաղության գաղափարը։ Խաղաղությունը, իհարկե, յուրաքանչյուր հասարակության բնական և ցանկալի նպատակն է։ Բայց միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ խաղաղությունը կայուն կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ այն ուղեկցվում է ուժեղ պետական ինստիտուտներով, իրավական վստահությամբ և տնտեսական ազատությամբ։ Եթե խաղաղության գաղափարը ներկայացվում է միայն որպես քաղաքական լոզունգ, բայց չի ուղեկցվում ինստիտուցիոնալ վստահությամբ և սեփականության իրավունքի պաշտպանությամբ, այն կարող է ընկալվել ոչ թե որպես ռազմավարություն, այլ որպես քաղաքական հռետորաբանություն։

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ կայուն զարգացում ունենում են այն երկրները, որտեղ պահպանվում է երեք կարևոր սկզբունք՝ քաղաքական իշխանության սահմանափակվածություն և հաշվետվողականություն, սեփականության իրավունքի կանխատեսելի պաշտպանություն և տնտեսական մրցակցության ազատություն։ Այնտեղ, որտեղ քաղաքական իշխանությունը կարողացել է սահմանափակել իր անմիջական ազդեցությունը տնտեսության վրա և ստեղծել հավասար կանոններ բոլորի համար, տնտեսությունները սկսել են զարգանալ արագ և կայուն։

Այս պատճառով ընտրությունների պահին քաղաքացին կանգնած է ոչ միայն քաղաքական ընտրության, այլ նաև ինստիտուցիոնալ ընտրության առաջ։ Նա որոշում է, թե ինչպիսի համակարգ է ցանկանում տեսնել իր երկրում. արդյո՞ք այնպիսի համակարգ, որտեղ պետությունը կենտրոնացնում է թե՛ քաղաքական, թե՛ տնտեսական իշխանությունը, թե՞ այնպիսի համակարգ, որտեղ պետությունը սահմանում է արդար կանոններ, բայց չի դառնում տնտեսության հիմնական դերակատարներից մեկը։

Այսպիսով, Հայաստանի ընտրողը գտնվում է մի յուրահատուկ խաչմերուկում՝ պատմական հիշողության, սոցիալական իրականության, տնտեսական սպասումների և էութաբանական ինքնագիտակցության միջև։ Եվ հենց այս բազմաշերտ մտածողության փոխազդեցությունն է ձևավորում այն բարդ, երբեմն էլ անկանխատեսելի ընտրությունը, որը վերջապես արտահայտվում է քվեատուփի մոտ կանգնած մարդու մի պարզ, բայց երկրի ապագայի համար վճռորոշ կամքով և գործողությամբ՝ իր ձայնը տալու պահին։ Իսկ այդ ընտրության մեջ որոշվում է ոչ միայն իշխանությունը, այլ նաև այն ճանապարհը, որով Հայաստանը պետք է շարժվի առաջիկա տարիներին։

Վերոնշյալ եզակի խաչմերուկում յուրաքանչյուր քվե ոչ միայն ազդում է իշխանության ձևավորման, քվեների բաշխման վրա, այլև ձևավորում է երկրի երկարաժամկետ զարգացման ուղին։ Եթե հասարակությունը գիտակցի այս պատասխանատվությունը և ընտրության պահին ձգտի հավասարակշռված իշխանության, իրավական պաշտպանվածության և տնտեսական մրցակցության սկզբունքներին, ապա կարող է փոխել խաղի կանոնները՝ ապահովելով ուժեղ, կայուն և արդար պետություն։ Միայն այդպիսի գիտակցված ընտրությունը կարող է վերածվել իրական, ոչ հռետորաբանական խաղաղության և զարգացման ուղեցույցի, որը կսահմանափակի իշխանության չկարգավորված կենտրոնացումը և կծառայի ողջ հասարակության երկարաժամկետ շահերին։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` տնտեսագիտության դոկտոր

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում