Հետաքրքիր մի քանի դրվագ՝ Պարսկահայաստան ճանապարհորդությունից
Ճանապարհորդությունը անցել է Ագարակ, Ջուղա, Մակու, Խոյ, Սալմաստ, Ուրմիա, Թավրիզ, Ագարակ երթուղով՝ Արևմտյան Ատրպատական (Ազերբայջան) և Արևելյան Ատրպատական (Ազերբայջան) նահանգներով, որտեղ բնակչության գերակշիռ մասը այսպես կոչված ադրբեջանցիներն են, կամ ավելի ճիշտ թրքախոս իրանցիներ, որոնց գերակշիռ մասը մարդաբանական տեսակետից, իմ կարծիքով, ավելի շուտ պարսիկներին են նմանվում և իրանական ծագում ունեն, քան թուրքական: Այդ պատճառով նրանց որպես «ադրբեջանցիներ» առանձին էթնոս դիտարկելը, գոնե Իրանում, ընդունված չէ և ճիշտ չի համարվում: Այս նահանգներում, հատկապես Արևմտյան Ատրպատական բնակվում են նաև քրդեր:
Առաջին հետաքրքիր դրվագը այն էր, որ հայկական Սուրբ Ստեփանոս և Սուրբ Թադեոս վանական համալիրների տարածքում և մերձակայքում բազմաթիվ իրանցիներ էին գտնվում, որոնք ոչ միայն պարզապես այցելել էին հայկական վանքեր, այլ նաև ընտանիքներով հանգստանում էին վանքերի տարածքում և ամենահետաքրքիրը՝ մոմեր էին վառում եկեղեցիների մեջ: Իրանցիները հիմնականում շիա մահմեդականեր են և նրանց մոմ վառելու փաստին հայկական եկեղեցիներում մի քանի անգամ ականատես եղանք: Թավրիզի հայկական Սուրբ Սարգիս եկեղեցի իրանցիների մուտքը արգելված է, այդ պատճառով այնտեղ իրանցիների չտեսանք: Հետաքրքիր կլիներ լսել իսլամագետների բացատրությունը: Բացի այդ, ականատես եղանք, թե ինչպես բացի տեղաբնիկ իրանցիներից, նաև բազմաթիվ պարսիկ զբոսաշրջիկներ ավտոբուսներով Իրանի խորքերից այցելել էին այդ վանքերը, ուշադիր դիտում և լսում էին իրենց ուղեկցորդների բացատրությունները հայկական եկեղեցիների և հայոց պատմության մասին: Նշենք, որ Սուրբ Ստեփանոսի կամ Նախավկայի վանքը տարեկան 3 միլիոն զբոսաշրջիկ է այցելում:
Շատ հետաքրքիր էր նաև, Արաքսի ափին գտնվող Հովվի եկեղեցու (մատուռի) պատմությունը, որը վերջին անգամ 1 ամիս առաջ էին իրանական իշխանությունները հիմնովին վերանորոգել: Ըստ իրանցի զինվորականների, վերջին տարիներին Նախիջևանից ադրբեջանցիները հաճախակի գիշերները հատել են Արաքսը և քանդել կամ պղծել են իրանցիների կողմից վերանորոգվող այս մատուռը և ոչ հեռու գտնվող Սուրբ Մարիամ եկեղեցին: Սակայն իրանական կողմի համբերությունը հատել է և հիմնել է առանձին ուժեղացված սահմանապահ ուղեկալներ Սուրբ Մարիամ Եկեղեցու և Հովվի եկեղեցու մոտակայքում և խստորեն զգուշացրել են Նախիջևանի սահմանապահ զորքերի հրամանատարությանը, որ հայկական քրիստոնեական հուշարձանների նկատմամբ ևս մեկ անգամ նմանատիպ ոտնձգության դեպքում, իրանական կողմը պարզապես կոչնչացնի նախիջևանյան սահմանապահ ուղեկալները: Հիմա այդպիսի դեպքերը դադարել են: Կարելի է մեկ անգամ ևս նշել իրանական իշխանությունների ուշադրությունը և հոգատարությունը հայկական մշակութային և հոգևոր կառույցների նկատմամբ:
Միքանիխոսք նաև կիսացամաքած Ուրմիա (Կապուտան) լճիմասին: Թեև այնքան էլ չէի հավատում, լճի ցամաքեցման փաստին, սակայն իրականությունը այն էր, որ իսկապես լճի մակերեսը վերջին 10-15 տարվա ընթացքում մի քանի անգամ փոքրացել է: Լճի նախկին ջրածածկ տարածքները աղի սպիտակ անապատ էր հիշեցնում: Իսկ դեռևս ջրածածկ մասում լճի խորությունը այնքան էլ մեծ չէ, իսկ ջուրը սարսափելի աղի է, որտեղ աղի պարունակությունը ըստ որոշ տեղեկությունների գերազանցում է համաշխարհային օվկիանոսի աղի պարունակությանը 7 անգամ: Նաև յոդի պարունակությունն է շատ բարձր: Ուրմիայի լճի մակարդակի իջեցումը, պայմանավորված էր, ոչ այնքան բնական գործոնով, այլ ավելի շուտ մարդկային գործոնով: Նախորդ դարի կեսերին, երբ Ուրմիա լճի շրջակայքում գյուղատնտեսական նպատակներով որոշվեց հիմնադրել ճակնդեղի պլանտացիաներ շաքարի արտադրությանը զարկ տալու համար, բերքը ջրելու նպատակով բազմաթիվ հորատանցքեր հորատվեցին, որի արդյունքում, լճի ափամերձ ապարներում գրունտային ջրերի մակարդակը կտրուկ նվազեց, իսկ գրունտային ապարներում ստեղծված ծակոտկեն տարածություններում լճի ջուրը ներծծվեց և Ուրմիայի ջրի մակարդակը զգալիորեն կրճատվեց: Սա, որպես կրկին ահազանգ մեր իշխանությունների համար և դաս Արարատյան դաշտավայրում ձկնաբուծարանները շահագործողների համար:
Հաջորդ ցավալի փաստը, պատմական Վասպուրական և Պարսկահայք աշխարհների, ինչպես նաև Ատրպատականի տարածքում գտնվող հարյուրավոր հայկական գյուղերի արագ դատարկումն էր: 60-ական թվականներից սկսված Թավրիզի և նշված տարածաշրջանների հայկական գյուղերի բնակչությունը շատ արագ տեմպերով դատարկվել է, հիմնականում արտագաղթելով դեպի ԱՄՆ: Խոյի մոտ գտնվող Թաֆֆու ծննդավայր Փայաջուկ գյուղում, մնացել էր վերջին հայկական ընտանիքը, այն էլ Թեհրանից էր եկել ամառվա հանգիստը վայելելու համար: Իսկ նախկին հայկական լքված գյուղերում այժմ քրդեր և թրքախոս իրանցիներ են վերաբնակվել: Ինչպես պատմում էր վերաբնակեցված քրդերից մեկը, 40-50 տարի առաջ, շրջակայքի այս գյուղերում հիմնականում հայեր էին բնակվում, իսկ իրենց քրդական ընտանիքը միակն էր: Իրենք էլ չեն հասկացել, թե ինչպես հայերից արագորեն դատարկվեցին գյուղերը և լցվեցին քրդերով կամ թրքախոս իրանցիներով:
Ինչ վերաբերվում է Թավրիզի հայկական համայնքին, այնտեղից նույնպես արտագաղթ կա և մնացել է 800-ից քիչ մարդ: Ինչպես, նշում էին Թավրիզի հայերը, ի տարբերություն Խոյի, Մակուի, Սալմաստի և Ուրմիայի թրքախոս իրանցիների, այստեղի բնակչությունը համետաբար ագրեսիվ է և իրավիճակը բորբոքում են Թուրքիայից և Ադրբեջանից ուղարկված էմիսարները, որոնք կաշառքով և ստահոդ լուրերով փորձում են լարվածություն ստեղծել տեղի հայկական համայնքի համար: Սակայն Իրանի պետական և անվտանգության կառույցները բավականի զգոն են և վերահսկում են տեղի անջատողական թրքախոսների և հակահայ շրջանակների գործունեությունը:
Վերջում ավելացնենք, որ իշխանությունները զգալի ուշադրություն են դարձնում տեղի տարածաշրջանի տնտեսական ենթակառուցվածքների զարգացմանր: Ճանապարհները լավ վիճակում են, սակայն զիջում են Թուրքիայի ճանապարհներին: Իրականացվում է հսկայածավալ բնակարանային շինարարություն, կառուցվում են բնակելի թաղամասեր, հիմնականում երիտասարդ ընտանիքների համար, երիտասարդ ընտանիքներին բնակարանները տրամադրվում են շատ էժան և մատչելի գներով: Այս ծրագիրը հիմնականում սկսվել է նախկին նախագահ Ահմադինեժադի նախաձեռնությամբ և բոլոր միջին ու մեծ քաղաքներում և Թավրիզի արվարձաններում նույնպես մեծ թաղամասեր են կառուցվում: Քաղաքներում ու գյուղերում կառուցվում են նաև բազմաթիվ այգիներ, զբոսավայրեր, հանգստավայրեր մարդկանց հանգստի համար: Թավրիզի մերձակայքում և Արաքսի ափին գործում են ազատ տնտեսական գոտիները: Սկսվել է մեծ ուշադրություն հատկացվել տուրիզմի զարգացմանը, կառուցվում եմ հյուրանոցներ և այլ ենթակառուցվածքներ: Նշված նահանգների ղեկավարությունը ակտիվորեն ներկայացնում է նաև հայկական մշակութային և հոգևոր հուշարձանները տուրիստական նպատակներով՝ արտերկրից և երկրի այլ շրջաններից զբոսաշրջիկներ հրապուրելու նպատակով:
Ս. Մանուկյան
