Բռնադատվածների մասին օրենքը՝ նրանց նկատմամբ լավագույն վերաբերմունք. այսօր Բռնադատվածների օրն է

tert.am-ը գրում է.

Որպեսզի մենք այսօր Թուրքիայից պահանջենք մեր մտավորականության ու մշակույթի նկատմամբ Օսմանյան Թուրքիայի արածներին գնահատական տալ, նախ մե՛նք պետք է տեր կանգնենք խորհրդային տարիների մեր ազգի դառը ճակատագրին ու նրա անցած դառը ճանապարհին: Իսկ առաջին քայլը, նախ, «Բռնադատվածների մասին» օրենք ունենալն է:

Այս մասին Tert.am-ին, հունիսի 14-ին՝ Հայաստանում բռնադատվածների օրվա առիթով հայտնեց Կրթության ազգային ինստիտուտի փոխտնօրեն, «Ժառանգության» անդամ Անահիտ Բախշյանը` անընդունելի համարելով, որ մինչև հիմա Հայաստանը բռնադատվածների մասին հիմնական օրենք չունի:

«Երբ ամբողջ Հայաստանը, մտավորականներին կոտորեցին, մենք՝ որպես պետություն, դեռ չենք տվել բարոյական գնահատականը այդ ահավոր երևույթին: Ու մենք չենք կանգնում, մինչև վերջ չենք խարազանում էդ երևույթը: Մենք տեր չենք մեր ազգի ճակատագրին ու մեր ազգի անցած էդ դառը ճանապարհին»,-ասաց Անահիտ Բախշյանը` բարոյական ու մարդավարի վերաբերմունք որակելով օրենքը, որ պիտի լիներ բռնադատվածների մասին:  

Հունիսի 14-ը Հայաստանում համարվում է Բռնադատվածների օր՝ 2006-ին «ՀՀ տոների և հիշատակի օրերի մասին» օրենքով, իսկ հունիսի 14-ը ընտրվել է այն պատճառով, որ «Դավաճան ժողովուրդների արտաքսման մասին» ստալինյան հրամանագրի շրջանակներում 1949-ի հունիսի 14-ին 13.000 հայերի բեռնատար գնացքներով արտաքսվեցին Ալթայ։

Ի դեպ, Անահիտ Բախշյանը որպես բռնադատվածներին մեր պետության վերաբերմունքի կարգավիճակի շարունակություն է դիտարկում այն, որ չկա օրենք, իսկ Բռնադատվածների 2008 թ. բացված հուշարձանն էլ ամրագրված չէ ո՛չ քաղաքապետի որոշումով, ո՛չ ավագանու:

Գրականագետ Հովիկ Չարխչյանն էլ Tert.am-ի հետ զրույցում ուշադրություն հրավիրեց այն հանգամանքի վրա, որ 30-40-50-60 ականների գնդակահարված կամ խեղված ճակատագրերով սերունդը միայն մտավորականությունը չէր, այլ պետական ու քաղաքական գործիչներ, զինվորականություն, գիտնականներ ու այլ շերտեր:

«50-ականներին արդարացման վճիռներ կայացվեցին, այսինքն՝ դրանց էությունն այն էր, որ հանցակազմի բացակայության պատճառով այս մարդկանց նկատմամբ հետապնդումները դադարեցվում են, շատերինը՝ հետմահու, ոմանց՝ կենդանության օրոք, սակայն այս ամենը հատուցում անվանելը սխալ է ոչ միայն այն պատճառով, որ մարդիկ կորցրեցին իրենց կյանքի լավագույն տարիներն ու հավատը շատ բաների նկատմամբ, այլ նաև, որ մարդուն անմեղ հռչակելը դեռևս նրա իրական նկարագրի գնահատականը չէ, որովհետև մեղքի բացակայությունն է իրական գնահատական»,-նկատեց Հովիկ Չարխչյանը:

Իսկ օրենքը, ըստ նրա, ոչ թե պետք է փաստի մարդկանց անմեղությունը, այլ՝ կրած կորուստների ծավալները` մտավոր և նյութական առումով:

«Այն ամենը, ինչ պետք է ստեղծվեր, չստեղծվեց, ինչ կար, կործանվեց, տասնյակ, հարյուրավոր դեպքեր են հայտնի այն մասին, որ մեր գրողների աշխատություններ, ձեռագրեր բառիս բուն իմաստով ոչնչացվել են: Ի վերջո, արդարացման վճիռը հնարավորություն չի տալիս էդ ամենը վերադարձնել»,-իր տեսակետը հիմնավորեց գրականագետը:  

Նշենք, որ Բռնադատվածների ժառանգները օրերս գրությամբ դիմել էին Ազգային ժողով` պահանջելով կրկին շրջանառության մեջ դնել ԱԺ նախկին պատգամավոր, ներկայումս ԱԺ-ում ՀՀ Նախագահի ներկայացուցիչ Վիկտոր Դալլաքյանի` Բռնադատվածների մասին նախագիծը, որը կառավարությունը տարբեր պատճառներով առարկություններ էր ներկայացրել:

Tert.am-ին ԱԺ մարդու իրավունքների հանձնաժողովի նախագահ Էլինար Վարդանյանը դժվարացավ այս պահին մանրամասնել, թե դալլաքյանական նախագծի որ հոդվածները կպահպանվեն:

«Այս պահին մեր փորձագետներն աշխատում են, և երկուշաբթի իրենց առաջարկները ներկայացվելուց հետո այն կրկին շրջանառության կդրվի: Չեմ բացառում՝ միգուցե ընդհանրապես փոփոխության չենթարկվի»,-ասաց Էլինար Վարդանյանը:

Ըստ տիկին Վարդանյանի` Հայաստանում դեռ մինչև 200 հոգի բռնադատված կա. «Ակնհայտ է,որ նախորդ դարի սխալները հարթելու կարիք կա, բայց մենք հիմնական՝ մայր օրենք չունենք, որով կկարգավորվեն իրենց հետ իրավահարաբերությունները, կան ենթաօրենսդրական ակտեր և այլն, բայց դա դեռ բավարար չէ, որպեսզի պետությունը կատարած լինի իր պարտքը այդ քաղաքացիների նկատմամբ»:

Նշենք, որ Հայաստանի առաջին օրենսդիր մարմինը` Գերագույն խորհուրդը 1994 թ. ընդունել էր օրենք «Բռնադատվածների մասին», բայց այն ամբողջապես չէր կարգավորում բռնադատվածներին առնչվող դաշտը: Պարզապես  սահմանվում էր, որ բռնադատված է համարվում ՀՀ-ում մշտապես բնակվող նախկին ԽՍՀՄ այն քաղաքացին, քաղաքացիություն չունեցող անձը կամ օտարերկրյա քաղաքացին, որը խորհրդային կարգերի ժամանակաշրջանում (սկսած 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ից) նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում քաղաքական շարժառիթներով դատապարտվել է 1961 թվականի ՀՍՍՀ քրեական օրենսգրքի նախկին խմբագրությամբ 65, 67, 69, ինչպես նաև 206/1 հոդվածներով կամ 1927 թվականի ՀՍՍՌ քրեական օրենսգրքի նույն բովանդակությամբ հոդվածներով կամ նախկին ԽՍՀՄ այլ հանրապետությունների քրեական օրենսգրքերի համապատասխան հոդվածներով, քաղաքական այլախոհությունը ճնշելու կամ սահմանափակելու նպատակ հետապնդող այլ հոդվածներով և հետագայում արդարացվել է: Նաև բռնադատվածի զինվորական, գիտական և այլ կոչումներն ու աստիճանները, որոնցից նա զրկվել է բռնադատման հետևանքով, ըստ օրենքի` վերականգնվում են համապատասխան իրավասու մարմնի կողմից` բռնադատվածի, նրա հարազատների կամ այլ շահագրգիռ անձանց ու կազմակերպությունների դիմումի հիման վրա:

Համաձայն Հայաստանի էլեկտրոնային հանրագիտարանում զետեղված հոդվածի` հենց պաշտոնական տվյալներով խորհրդային բռնազավթման տարիներին Հայաստանից բռնադատվել է 42.000 մարդ, զգալի մասը՝ գնդակահարվել։ 1952 թվականի տվյալներով` խորհրդային բանտերում կար 25.000 հայ։

Էլինար Վարդանյանը նկատեց, որ իրենք պատրաստվում են քննարկել նաև 70-ականներին կալանավորված այլախոհներին բռնադատվածի կարգավիճակ տալու հարցը:

Tert.am-ին Վիկտոր Դալլաքյանը հայտնեց, որ ոչ միայն ողջունելի է համարում օրենքի նախագիծը կրկին շրջանառության մեջ դնելը, այլև՝ նրանց աջակցելը: