Հասարակաց տանը ծնված Մուստաֆա Քեմալը եղել է միասեռական, հարբեցող և սաբետաիստ (աղանդավորական) հրեա
Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր և առաջին նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կենսագրության մասին նորանոր բացահայտումները նոր լույս են սփռում պատմության դեռևս չբացահայտված դրվագների վրա և 180 աստիճանով բեկում մտցնում թուրքական պետություն կոչվող առեղծվածային երևույթի մասին մինչ օրս մեր ունեցած պատկերացումներում: Մուստաֆա Քեմալը ծնվել է 1880թ. կամ 1881թ. այն տարիներին Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող ամենազարգացած ծովափնյա Սալոնիկ քաղաքի սաբետաիստ (աղանդավորական) հրեական թաղամասում գտնվող հասարակաց տանը և մինչև 2,5 տարեկանն ապրել է այնտեղ: Նրա մայրը՝ Զուբեյդա խանումը, տեղի հասարակած տան մարմնավաճառներից է եղել, իսկ հայրն անհայտ է, ուստի անհայտ է Քեմալի ազգությունը: Այս մասին օրերս «Նարեկացի» արվեստի միությունում կազմակերպված Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված հերթական դասախոսության ժամանակ տեղեկացրեց Թուրքիայի և տարածաշրջանային հարցերով փորձագետ Սարգիս Հացպանյանը:
Մոտ երկու ժամ տևած դասախոսության ընթացքում նա բազում փաստեր և վկայություններ ներկայացրեց Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի մասին, որոնք այնքան խոսուն են, որ նույնիսկ չեն կարողանում հերքել քեմալական թևին պատկանող թուրք պատմաբանները: «Մուստաֆա Քեմալի ազգային պատկանելության մասին կա երեք տվյալ: Դրանցից մեկը Քեմալի մոտ ընկերներից մեկի վկայությունն է, համաձայն որի՝ Քեմալը սերբ է, մյուսներն ասում են, որ ալբանացի է, իսկ երրորդ խումբն ասում է, որ նա ազգությամբ մակեդոնացի է: Սակայն ոչ մի աղբյուրում չի նշվում, որ նա թուրք է կամ պատկանել է իսլամական դավանանքին»,- ասում է Ս. Հացպանյանը:
Պարզվում է նաև, որ պատմագիրների կողմից Քեմալի հայր ներկայացված Ալի Ռեզա Էֆենդին իրականում նրա հայրը չէ: Այդ մասին նույնպես բազում փաստեր ու վկայություններ կան: Ս. Հացպանյանի տեղեկացմամբ՝ Սալոնիկում այդ տարիների բնակչության միայն 1/7-ն են կազմել մուսուլմաններ և հայեր, հիմնական բնակիչները եղել են հրեաները: Մուստաֆա Քեմալը հաճախել է Սալոնիկի սաբետաիստ հրեաների դպրոց, որտեղ դավանափոխ եղած՝ մուսուլմանություն ընդունած հրեաներից բացի ուրիշ ազգությանը պատկանող այլ աշակերտ չի ուսանել:
Ի դեպ, Թուրքիայի ներկայիս վարչապետ Դավութօղլուն, ինչպես նաև նրա կինը, նույնպես ազգությամբ թուրք չեն, այլ ծագումով Ղրիմի հրեական համայնքի ներկայացուցիչներ են: Ըստ Հացպանյանի՝ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո մինչ օրս իշխանության եկած ցանկացած պետական պաշտոնյա քաղաքական գործիչ թուրքական այն դպրոցի շրջանավարտն է, որը հիմնադրվել է Սալոնիկում գործող սաբետաիստ հրեաների դպրոցի «մոտիվներով» Թուրքիայի հանրապետության ստեղծումից հետո, իսկ թուրքական դպրոցի հիմնադիրը Սալոնիկի հրեական դպրոցի ուսուցիչներից մեկն է եղել, ով իր սաներին հրեկան «տերունական» աղոթք է սովորեցրել:
Ս.Հացպանյանն իր զեկույցում նշեց, որ Մուստաֆա Քեմալի կերպարը բացահայտելով հնարավոր կլինի հասկանալ նաև ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության քաղաքական ողջ վերնախավին, քանի որ նրանց կենսագրությունները գրեթե նույնն են և միմյանցից տարբերվում են ընդամենը ստորակետով, բութով կամ այլ կետադրական նշաններով: «Մուստաֆա Քեմալի մասոն լինելու փաստը մշտապես հերքվել է Թուրքիայում, սակայն նա այնտեղ գործող 4 մասոնական ուղղություններից՝ շոտլանդական, եգիպտական, մակեդոնական և Մեծ արևելքի՝ ֆրանսիական մակեդոնիա-ռեզոլտա և վերիտաս անվամբ իտալական մասոնական օթյակներից վերջինի անդամ է եղել, որի մասին կան բազմաթիվ հոդվածներ»,- ասում է Հացպանյանը:
Մակեդոնիայում Մուստաֆա Քեմալը մասոն դառնալուն զուգահեռ 1907-ին ընդունվել է նաև «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության շարքերը և մասնակցել Օսմանյան կայսրության հեղաշրջման կազմակերպմանն ու իրականացմանը: Բանախոսի տեղեկացմամբ՝ սաբետաիստ հրեաներն էնդոգամիկ փոխհարաբերությունների շնորհիվ են ընտանիքներ ստեղծում, այսինքն՝ ամուսնանում են միայն իրար հետ, ուստի Քեմալի կինը նույնպես իր «համայնքից» էր ու նաև իր ազգականը: «Սակայն նրա ամուսնությունը բեմադրություն էր, քանի որ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր նախագահն իրականում պասիվ միասեռական է եղել»,- ասում է Ս.Հացպանյանը: Քեմալի միասեռական լինելու մասին իմացել են բոլորը, բացի սեփական կնոջից, ով հետագայում իր սեփական աչքերով տեսնելով այդ արհավիրքը, Մուստաֆա Քեմալից հրապարակավ ամուսնալուծաության պահանջ է ներկայացրել: «Այդ մասին գրել է նրա ամենավստահելի, իր ռազմական, մարտական ամենամտերիմ ընկեր դոկտոր Ռեզա Նուրը, ով նաև բոլշևիկյան Ռուսաստանի հետ այլ պայմանագրեր, ինչպես նաև Կարսի պայմանագիրը կնքած, Ռուսաստանում թուրքական դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչ, Մոսկվայում պաշտոնական Անկարայի արտակարգ և լիազոր դեսպանն է եղել»,- ասում է Հացպանյանը:
Մուստաֆա Քեմալին իր կինն «ալկաշ» է անվանել, քանի որ իր ողջ կենսագրության ընթացքում նա մշտապես հարբած է եղել, մի քանի անգամ ընկել է ձիուց և կոտրել գլուխը, թևը, ոտքը: «Հետաքրքիր է, որ Մուստաֆա Քեմալի կինը շատ երկար ապրեց, մինչև 1970-ականների երկրորդ կեսը և իր հարցազրույցների ժամանակ երբևէ չի հիշատակել իր ամուսնու համասեռամոլ լինելու մասին: Նա երեք գիրք է գրել, որտեղ նույնպես չի անդրադարձել այդ հանգամանքին»,- ասաց Հացպանյանը:
Արմիեն Գրիգորյան
