13-րդ շրջան կամ զոնը
Ներեցեք արտահայտությանս, Կուրս(ծ)քը: Թվում է, թե բավականին ժամանակ է անցել թոդիկյան դպրոցից ու մենք էլ հավուր կարոտով պետք է հիշենք համրել չիմանալու համար ծեծ ուտող Թորիկին: Բայց արի ու տես, որ եթե Թորիկը ծեծ էր ուտում համրել չիմանալու համար, ապա այժմ այդ ծեծը փոխարինվել է ոչ թե ֆիզիկական բռնության նոր տեսակով, այլ գաղափարական ծեծով: Չնայած, ի՞նչ եմ խոսում: Ի՞նչ գաղափարական, ի՞նչ մտավոր, ի՞նչ գիտակցական: Հասկացաք: Խոսելու ենք 21-րդ դարի հայկական դպրոցի մասին: Հայտնի ֆիլմի հերոսն ի՞նչ իմանար, որ գալու է մի օր, երբ իր կարկամությանն արժանացած կուրծք-Կուրսկը դառնալու է չափորոշիչ և մտածելու հատված հայկական նորօրյա դպրոցում (հետայսու, բոլոր նկատառումները կատարվելու են հաշվի առնելով դեպքերի գերակշռությունը, ընթերցողին խնդրում ենք հուզական չվերաբերվել և չկարծել, թե ասվածը տարածվում է բոլորի վրա): Ֆրանս-պրուսական պատերազմից հետո, երբ Բիսմարկը բաժակ բարձրացրեց խմելու պատերազմի հաղթանակի կենացը, նա չխմեց մարշալների կամ պրուսացի զինվորների կենացը: Առաջին բաժակով նա խմեց պատմության ուսուցիչների և ընդհանրապես ուսուցիչները կենացը: Կհարցնեք՝ ինչո՞ւ, որովհետև նրանք էին իրենց կրթությամբ ստեղծել այդ մարշալներին և հաղթող պրուսացի զինվորներին: Սովետական դասատուն, իր զայիֆկա դրած մազերով, չուլոչնու հատ գնացած ու բաժակի վրա հատուկ ասեղով հավաքած կալգոտկայով (զուգագուլպա) նույնանման պոմադայի հաստ շերտով, արհեստականորեն կլորացված աչքերով, գիտելիքի աղբյուր ցուցափայտով ու Լենին պապիկի գորովանքով, շատ անկեղծ էր: Նա կրողն էր թեկուզ այդ սուտ գաղափարաբանության, բայց համարում էր իրեն այդպիսին:
Գանք մերօրյա Հայաստանին և տեսնենք, թե ինչի կրողն են այդ նույն կաճառներում աշխատողները: Սկսենք մուտքից: Խոսում ենք միջին վիճակագրական հայկական հանրակրթական դպրոցի մասին, որոնցից Հայաստանում կա 1400-ից ավել: Դպրոցի մուտք: Նուբարաշենում կամ Վարդաշենում իրենց պատիժը կրող հանցագործներն ավելի քիչ ճաղավանդակներ կարող են տեսնել, քան այս դպրոցներում սովորող հայ աշակերտները: Դպրոցն արդեն մուտքից դառնում է զոն, որի առաջին հատվածում իշխանությունը պատկանում է անպայման իր անձի մասին վսեմագույն կարծիք ունեցող, դժոխքից 3000 դրամով «օտպուսկ» եկած պահակին, որն ինչ-ինչ հանգամանքներից ելնելով մոռացել է մահանալ: Նրանց հետ երբեմն ավելի դժվար է հարաբերվել, քան միջին վիճակագրական նախարարի: Նրա բդեշխությունը մի կերպ անցնելուց հետո հանդիպում ես քեզ խոժոռ հայացքով դիմավորող Ս. Ս.-ի և ներեցեք արտահայտությանս, Գարեգին Բ-ի դիմանկարներին: Ախր Լենին պապիկը կամ ջհանդամ, Ստալին հոպարը, նկարներում գոնե ժպտում էին: Անմեղ մանկական ժպիտով: Մտքովդ էլ անգամ չէր անցնում, որ մի 40 միլիոն մարդու մահվան պատճառ են: Իսկ այդ նկարներին նայելով միանգամից գլխի ես ընկնում, որ Հայաստանում եղել է Մարտի 1: Այնուհետ, երբ այս սահմանային ուղեկալը շրջանցում ես, քեզ են ողջունում Վարդուշ տատիկը, Գվիդոն պապիկը, Արշալույս… (սեռը դեռ մարդաբանները կպարզեն), այդ դպրոցն ավարտած ու վաղուց ԱՄՆ-ում կամ մեկ այլ տաքուկ անկյունում հանգրվանած գերազանցիկների ու սոցիալիստական աշխատանքի շքանշաններով այլ հարվածայինների նկարները: Այնուհետ մի ուսմասվար, որն ամբողջ կյանքում երազել է դառնալ տնօրեն, բայց հանգամանքների բերումով միշտ ինչ-որ պաշտոնյայի կին կամ սիրուհի շրջանցել է նրան ու դրանից տվյալ սուբյեկտի ատելությունն ընդհանրապես մարդկության հանդեպ խորացել է` խորը հետք թողնելով առանց այլ էլ ոչինչ չարտահայտող դեմքին, սկսում է քեզ հարցաքննել: Մի կերպ հայտնվում ես բաղձալի կաբինետում, իհարկե, չմոռանանք նշել, որ յուրաքանչյուր նման բաղձալի կաբինետների առաջնային հատվածում լինում են ընդունարաններ, որտեղ միշտ հավաքված են լինում 3-4 պարապ կանայք, որոնք իրենք էլ չգիտեն իրենց հաստիքի լրիվ անվանումը և պարզապես լափում են պետության փողերը: Ու այդ կաբինետաընդունարաններից հիմնականում անդուր լուսաստղյան էտապի սուրճի հոտ է գալիս, դրանից բխող բոլոր հետևանքներով: Քեզ դիմավորողը սովորաբար լինում է միջին վիճակագրական պչրուհի` «Մադամ բատերֆլյայ» պրիչոսկայով (իրականում նման հարդարանք չկա, տերմինն օգտագործվում է մազերի հարդարանքի բարդության աստիճանն ընդգծելու համար), վզի հաստ շղթայով, որը նվիրել են անցյալ տարվա շրջանավարտները, ոսկյա թևնոցով` նախանցյալ տարվա շրջանավարտների նվերն է, բաց դեկոլդե վերնազգեստով` անկախ տարիքից, իսկ դրանից ներքև արդեն տարիքային է` որքան երիտասարդ, այնքան կարճ: Հիմա կասեք՝ ինչի համար էր այսքան երկար նկարագիրը: Ասեմ. հասկանալու համար ներկայիս հայկական դպրոցի ներքին սոցիալական էությունը:
Ու այս քաոսում շատ նորմալ է դիտվում, երբ քուչի եզրաբանությունը դպրոցի հարաբերման է լեզուն է: Ինչո՞ւ, որովհետև դասատուն ու տնօրենը կեղծարար են: Այստեղից է գալիս հասարակության ամբողջ ողբերգությունը: Երբ սոցիալական մի շեմը, որը պետք է կրթեր քաղաքացի, նրան սովորեցնում է կեղծիք: Ժամանակին նա ՀՀՇ-ական էր, հետո ՕԵԿ-ական, հետո դարձավ «Բարգավաճ», այսօր մոդա է Հանրապետականը, վաղը` եսիմ է: Ու այս ջատագովության պարագայում շատ նորմալ է, երբ վերջին պատմությունների մեջ հայտնված դպրոցի տնօրենուհին 13 ամյա աշակերտին ուղարկում է սիգարետի, մի հատ էլ ձեռի հետ «վատ տղու աչոտ է տալի», որ այդ աշակերտը վերցրել է գումարը և ոչ թե իր գրպանից է ծախսել: Այստեղ իհարկե չենք փորձի խոսել այնպիսի բարդ իրավական խնդիրներից, ինչպիսիք են անչափահասներին ծխախոտ վաճառելու արգելք, երեխաների իրավունքներ և այլն: Դպրոցը դարձել է զոն` դրան բնորոշ բոլոր հասկացություններով: Դպրոցի ու կրթության ճիշտը տվյալ պահի տնօրենի ճիշտն է, որն իրեն զգում է Կեսար կամ կայսրուհի հաստատության պատերից ներս: Իսկ այդ պատերը քանի գնում, հաստանում են: Այնինչ դպրոցը, նվաստիս խորին ընկալմամբ, պետք է լիներ բաց, համայնքի համար մատչելի ու համայնքին կրթող, ոչ թե…
Չհայհոյելու համար այստեղ կանգնենք: Թերևս հարմար պահն է նմանատիպ բոլոր դպրոցները քանդելու, փակելու և փոխարենը գազար ցանելու համար: Ի վերջո, կարող ենք հայտ ներկայացնել ԵՏՄ տարածքում գազարի արտահանման ծավալներով առաջին տեղն զբաղեցնելու համար: Եվ հետո փուռչուլուկն ի՞նչ վատ է միրգ է:
Սև Իմաստասեր
