Մոսկվան Ադրբեջանին ազգայնականության եւ անձի պաշտամունքի մեջ մեղադրել է դեռեւս խորհրդային տարիներին

Ադրբեջանցիների ազգայնամոլական եւ հակահայկական գործունեությունը տեղ է գտել նաեւ խորհրդային շրջանում, ինչի ապացույցը դեռեւս 1950-ականներին հրատարակված «Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության պատմությունը» գրքի առաջին հատորն է, որը մինչ հրատարակումը, խախտելով գործող կարգը,  գրաքննության չէր ներկայացվել ԽՍՀՄ կոմկուսի Կենտկոմին կից Մարքսիզմ-Լենինիզմի ինստիտուտ, քանի որ այն ամբողջությամբ խեղաթյուրված եւ ազգայնամոլական էր:

Ինչպես հաղորդում է Արմենպրեսը, «Ազադլըգ» թերթը գրում է, որ «Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության պատմություն» գրքի առաջին հատորի հետ կապված քննարկումների ժամանակ (1958 թ.) Թուրքմենստանից Ա. Ռոսլյակովը, Դաղստանից Գ.Օսմանովը, Ղազախստանից Ս. Բեյսեմբաեւը, Տաջիկստանից Մ. Միրմուլլաեւը եւ ուրիշներ պաշտպանել էին Մոսկվայի դիրքորոշումն առ այն, որ այն հակա-Շահումյանական է, իսկ Մ. Միրմուլլաեւն այն, որ գրքի 29-րդ էջում Նարիման Նարիմանովի անունը նշվում է 11 անգա մ, ընդգծել էր, որ նրանում անձի պաշտամունքի հետքեր կան: Գիրքը խիստ քննադատության էր ենթարկել Մոսկվայի ներկայացուցիչ Պյոտր Վալուեւը` Նարիման Նարիմանովին անվանելով ազգայնամոլ:

Պ. Վալուեւին պաշտպանել էր Նիկոլայ Շատագինը: Գրքի քննարկմանը, որը տեղի էր ունեցել նոյեմբերի 21-ին, մասնակցել էին 31 գիտնականններ: Գիրքը պաշտպանել էին միայն Ադրբեջանի ներկայացուցիչները` Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի պրոպագանդայի եւ ագիտացիայի բաժնի ղեկավար Շիխալի Գուրբանովի գլխավորությամբ:

Մոսկվա վերադառնալուց հետո Շատագինը, Լուկաշեւը եւ Մարքսիսզմ-Լենինիզմի ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող Չիվաձեն զեկույց էին ներկայացրել Բաքվում տեղի ունեցած քննարկման վերաբերյալ եւ, նշելով, որ «Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության պատմությունը» գրվել է ազգայնականության ոգով, գրքի հրատարակությունը համարել են սխալ եւ առաջարկել պատժի ենթարկել Շիխալի Գուրբանովին: 

Միեւնույն ժամանակ Ադրբեջանի կոմկուսի 1958 թվականին անցկացված 22-րդ համագումարում Իմամ Մոսւտաֆաեւը բարձր էր գնահատել այդ գիրքը:

ԽՍՀՄ կոմկուսի Կենտկոմի նախագահության անդամ Նուրեդին Մուհիդովը, փորձելով փրկել իրավիճակը, ասել էր, որ Իմամ Մուստաֆաեւը քննարկումների ժամանակ, իբր պատահաբար, Բաքվի կոմիսարներին թվարկելու ժամանակ Նարիման Նարմանովին եւ Մեշադի Ազիզբեկովին առաջին տեղում է նշել, իսկ Ստեփան Շահումյանին մղել երկրորդ պլան:

Դրանից հետո Ադրբեջանի բոլոր հիմնարկություններում եւ հաստատություններում 26 կոմիսարների դիմանկարները տեղադրում էին ոչ թե սկսելով Շահումյանի դիմանկարով, այլ Ազիզբեկովի:

ԽՍՀՄ կոմկուսի Կենտկոմի բաժնի ղեկավար Վասիլի Սնաստինն այդ առնչությամբ հայտնել էր, որ Իմամ Մուստաֆաեւի հայտնի ելույթից հետո Ադրբեջանում Բաքվի կոմիսարներին ներկայացվող հոդվածներում սկսեցին նրանց դիմանկարների տեղերը փոխել: Եվ, վերջապես, Մոսկվայի վճռորոշ ցուցումով «Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության պատմություն» գրքի առաջին հատորը բոլոր գրադարաններից եւ գրախանութներից հավաքվեց, իսկ երկրորդ հատորի վրա աշխատանքն էլ դադարեցվեց:

Թերթը հայտնում է, որ այս մասին օրերս Facebook-ի իր էջում գրել է Ադրբեջանի ընդդիմադիր եւ դեմոկրատական ուժերի «Ազգային խորհուրդ» կազմակերպության նախագահ, պրոֆեսոր Ջամիլ Հասանլին:

Հասանլին նշում է, որ այդ առնչությամբ 1959 թվականին մայիսի կեսերին Իվան Շիկինի գլխավորությամբ Մոսկվայից ժամանած 26-հոգիանոց տեսչական խումբը 19 էջից բաղկացած գաղտնի զեկույցում անդրադարձել էր նաեւ 1956 թվականի օգոստոսին Ադրբեջանում պետական լեզվի մասին ընդունված որոշմանը, որից կարճ ժամանակ հետո բոլոր պաշտոնատար անձինք հանրապետությունում փոխարինվել են ազգությամբ ադրբեջանցիներով: Զեկույցում Բաքվի այդ որոշումը գնահատվել է որպես «ժողովուրդների միջեւ բարեկամության ամրապնդմանը հասցված հարված»:

«Գործնական առումով պետական լեզվի մասին օրենքի ընդունման ոչ մի կարիք չկար: Այդ որոշումով Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմը քաղաքական անհասունություն է ցուցաբերել: Այդ օրենքով այլազգի պաշտոնյաներին աշխատանքից ազատելու եւ ադրբեջանցիներով փոխարինելու գործողությունները խիստ քննադատելի եւ անընդունելի են: Ադրբեջանի գերագույն խորհրդի ղեկավար մարմնի նախկին նախագահ Միրզա Իբրահիմովը ազգայնական գործունեություն է իրագործել` հանձնարարելով, որ ադրբեջաներեն չիմացողները չպետք է ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնեն», -նշել էր հանձնաժողովը:

Զեկույցում նշվել էր, որ Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի այդ գործողությունները զայրույթ էին առաջացրել Բաքվի բնակչութւյան 62 տոկոսը կազմող այլազգի քաղաքացիների մոտ: Հանձնաժողովն ընգծել էր, որ Ադրբեջանի կադրային բանկում 1959 թվականին այլեւս որեւէ ոչ ադրբեջանցի չկա: Որպես օրինակ նշվել էր, որ Բաքվի Ձերժինսկի շրջանում, որի բնակչության 80 տոկոսը հայեր եւ ռուսներ էին, ղեկավար պաշտոններում միայն ադրբեջանցիներ են նշանակվել:

Հանձնաժողովն իր այդ բոլոր դիտողությունների հիման վրա կազմած առաջարկությունները 1959 թվականի հունիսի 24-ին ներկայացրել էր ԽՍՀՄ կոմկուսի Կենտկոմ: Հունիսի 24-ին Կենտկոմի պլենումն աշխատանքը սկսելու ժամանակ Նիկիտա Խրուշչովն արդեն ծանոթ էր այդ զեկույցին: