Ներդրումային բումի «փուչիկը». «Փաստ»
Аналитика«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Խորհրդարանական արտահերթ ընտրությունները շուտ անցկացնելու «ամենազորավոր» փաստարկն այն էր, որ պոտենցիալ ներդրողները հերթ են կանգնել կառավարության դռանը ու պահանջում են իշխանության ամբողջացում՝ Հայաստանի տնտեսությունը շենացնելու նպատակով։ Այս միտքն ակտիվորեն զարգացրեց հատկապես Նիկոլ Փաշինյանը, երբ ԱՄՆ հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ հանդիպմանը հաղորդեց Երևանի ավագանու ընտրություններում «Իմ քայլը» դաշինքի համոզիչ հաղթանակի «ավետիսը»։ Տնտեսագետներն, իհարկե, հակադրվեցին վարչապետի այս մոտեցմանը, սակայն ընդդիմադիր տեսակետները համարվեցին «հակահեղափոխական», ու արտահերթ ընտրություններն անցկացվեցին իշխանության նախանշած ժամկետներում։
Լավ արեցին ու մի բան էլ՝ համոզիչ հաղթանակ տարան։ Հիմա մենք՝ «հպարտ» քաղաքացիներս, անհամբեր սպասում ենք շռնդալից ներդրումների մասին տեղեկատվական հոսքերին։ Սակայն վիճակագրական տվյալները «սառը ցնցուղի» ներգործություն ունեցան, ու պարզվեց, որ 2018-ին նախորդ տարվա համեմատ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները մոտ 1,8 տոկոսով են ավելացել, դոլարային պատկերով՝ աճը 2018-ին 4,5 միլիոն է: Ստացվում է՝ կա՛մ Փաշինյանի թիմը մեզ մանիպուլացրել է, կա՛մ էլ հեղափոխության արժեքները տնտեսության մեջ առհասարակ չեն կապիտալիզացվել, այլ խոսքով ապաշնորհ է գտնվել կառավարությունը։ Երկրորդ փաստարկի մասին է խոսում նաև այն հանգամանքը, որ ընթացիկ տարվա առաջին եռամսյակում տնտեսական ակտիվության ցուցանիշն ընդամենը 6,5 տոկոս է՝ միանգամայն համադրելի անցած երեք՝ «ոչ հեղափոխական» տարիների ցուցանիշներին։ Այս ամենի հանրագումարում «տնտեսական հեղափոխության» շեշտադրումները միայն ժպիտ կարող են առաջացնել, կամ էլ կառավարության ընդդիմախոսների անխնա քննադատությունը։
Ինչևէ, ինչո՞ւ Հայաստանում այդպես էլ տնտեսությունը թռիչքաձև չաճեց կամ չարձանագրվեց ներդրումային բում։
Նիկոլ Փաշինյանի թիմին թվում էր՝ դրա համար հակակոռուպցիոն պայքարը բավարար է։ Պայքարի գոյությունն ու անհրաժեշտությունը որևէ մեկը չի վիճարկում, մյուս կողմից՝ նախկին համակարգի ու դրա կոռուպցիոն մեխանիզմների կազմաքանդումը մեխանիկորեն չէին կարող հանգեցնել ներդրումային ակտիվացմանը։ Հայաստանյան իրականության մեջ շատ մեծ է քաոսի գործոնը։ Այդպես էլ չստեղծվեցին անցումային արդարադատության գործիքները, որոնց միջոցով պետք է իրականացվեր հարկային համաներում ու տեղի ունենար հանրային հաշտեցման գործընթաց։ Մինչև դա տեղի չունենա, հայրենական բիզնեսն ապրելու է վախերի ու անորոշության մեջ ու նոր ներդրումներ չի անելու, օտարերկրյա ներդրողներն էլ նայելու են հայաստանյան իրենց գործընկերների վարքագծին ու իրենց կապիտալը հեռու պահեն Հայաստանից։ Սա աքսիոմ է։ Կապիտալի նախնական կուտակման հետ կապված գործընթացը իրավական հարթության մեջ պետք է ունենա իր վերջակետը, այլ խոսքով՝ լեգալ մեխանիզմներով բիզնեսի ներկայացուցիչներն ինչ-որ գումար մուծեն ու «մաքրեն» իրենց սեփականությունն ու բիզնեսը։ Հակառակ պարագայում՝ պոտենցիալ ներդրողները մշտապես թիրախավորվելու են իրավապահ մարմինների կողմից, ու Հայաստանում գործելու է արատավոր պրակտիկան, երբ մարդուն «փակում» են՝ նրանից գումար կորզելու նպատակով կամ էլ, ասենք, անձնական դրդապատճառներով։
Գործնականում, կարծես թե, Հայաստանում վերացվել են մենաշնորհները, ինչի մասին անընդհատ թմբկահարվում է, սակայն դրանք դե ֆակտո գործում են, որովհետև, ենթադրենք, ներկրումների արգելքի վերացումը չի վերացրել ստարտային հնարավորությունների կոնտրաստը։ Եթե նախկինում ինչ-որ մեկը շաքարը կամ կարագը բերում էր 90, այսօր՝ 70 տոկոսով, չի նշանակում, թե նա կորցրել է գերիշխող դիրքը։ Մենաշնորհների դեմ պայքարի շրջանակում մենաշնորհները պետք է տրոհվեն կամ օրենսդրական մեխանիզմներով սահմանափակվի նրանց գործունեության ծավալը։ Այդ ուղղությամբ կառավարությունն, ըստ էության, որևէ բան չի արել, իսկ դա նշանակում է, որ Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքը, մեծ հաշվով, մնացել է նույնը՝ գրավիչ չլինելով ներդրումների համար։ Ակնհայտ է, որ որևէ խոշոր ներդրող գումարներ չի դնի մի տնտեսության մեջ, որտեղ կան գերիշխող խաղացողներ։
Մյուս կողմից՝ Հայաստանի կառավարության պոպուլիստական ու ոչ հետևողական քաղաքականության հետևանքով երկրում վտանգված է ամենամեծ ներդրումային ծրագրի՝ Ամուլսարի գործունեությունը, ինչը մեծացնում է նոր ներդրումների հետ կապված ռիսկերը։
Հայաստանի կառավարությունը որդեգրել է հարկային փոփոխությունների փուլային, ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ պերմանենտ գործընթաց, ինչը ենթադրում է, որ մոտ հեռանկարում հստակեցված չեն լինելու տնտեսական ու հարկային խաղի կանոնները։ Նման իրավիճակում անիմաստ է ակնկալել խոշոր ներդրումներ, եթե անգամ Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա կառավարության անդամներն ամեն օր հանդես գան պերճախոս ելույթներով։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
