Նոր թե՞ «վեթինգված» Հայաստան

Հայաստանյան վերջին զարգացումները, որոնք բուռն օրակարգում դասավորվեցին, բառացիորեն մուտքագրվեցին մեկ շաբաթվա ընթացքում։ Մեկ տարի առաջ տեղի ունեցած քաղաքական իշխանափոխությունից հետո, որը մատուցվում է որպես հեղափոխություն, տարեսկզբին սկսեցին ակտիվորեն խոսել «տնտեսական հեղափոխության» մասին (իրականում, սակայն, նման տերմին գոյություն չունի), իսկ արդեն նախորդ շաբաթ հայտարարվեց, որ ՀՀ-ում նոր՝ դատական համակարգի հեղափոխոթյան մեկնարկը տրված է, և սկսվում է, այսպես կոչված, վեթինգի գործընթացը։

Անգլերեն Vetting-ը թարգմանվում է որևէ անձի կենսագրական տվյալների ստուգման գործընթաց, որ նախորդում է նրան աշխատանք առաջարկելուն, մրցանակ շնորհելուն կամ նրա վերաբերյալ որոշում կայացնելուն։ Տեղեկություններ հավաքելուց բացի ստուգվում են ակտիվներն ու եկամուտները՝ որոշելու ձեռքբերման օրինականությունը: Վեթինգի ժամանակպարզվում է կոնկրետ անձի համապատասխանությունը պաշտոնին, շեշտը դրվում է ոչ թե բժշկական կամ մասնագիտական համապատասխանությանը, այլ բարոյական նկարագրին: Նրա integrity-ին՝ ազնվությանը, անաչառությանը, բարոյական սկզբունքների ամրությանը, խոսքի ու գործի համապատասխանությանը միջազգային ստանդարտներին ու ազգային օրենսդրությանը:

Իսկ ինչ է վեթինգն իրականու՞մ: Իրականում վարչապետ Փաշինյանը հայտարարեց. «Հայաստանում գործող բոլոր դատավորները պետք է ենթարկվեն vetting-ի: Այսինքն՝ հանրությունը պետք է ամբողջական տեղեկատվություն ունենա դատավորի ունեցածքի քաղաքական կապերի ու ծագումնաբանության, գույքային վիճակի, դատավորի կարգավիճակում և նախորդ շրջանում ծավալած գործունեության, անհատական և պրոֆեսիոնալ հատկանիշների մասին»: Ինքնին հասկանալի է, որ եթե վարչապետը մի կիրակի չհայտարարի՝ վաղը գնում ենք դատարանները վեթինգելու ու երկուշաբթի առավոտից դատավորների վեթինգը չսկսվի-ավարտվի, բուն գործընթացը պահանջում է օրենսդրական փոփոխությունների, օրենսդրորեն սահմանված կառույցները ստեղծելու ժամանակ:

Հենց այստեղ հարց է առաջանում՝ իսկ մինչ այդ ինչպե՞ս են գործելու դատարանները: Իրավական ու օրինական համարվելու՞ են չվեթինգված դատավորների վճիռները: Տարբեր երկրների փորձը վկայում է, որ այս ճանապարհինՀայաստանն առաջինը չէ, վերջինն էլ չի լինի, բայց ոչ մի երկիր դատական համակարգի զտումը չի արվել մի քանի օրում ու նույնիսկ մի քանի ամսում: Հատկապես երբ խնդիր է դրվել, որ մարդկային որակներից բացի վեթինգված դատավորներն ունենան մասնագիտական որակներ ու ունակություններ:

Հատկանշական է, որ Փաշինյանը պահանջում էր այն դատավորների հրաժարականը, որոնց վճիռները բեկանվել են ՄԻԵԴ-ում: ՄԻԵԴ-ը երբեք չի պնդել, որ իր կայացրած վճիռները հիմք են դատավորներին աշխատանքից ազատելու համար: ՄԻԵԴ-ը տարեկան հարյուրավոր որոշումներ է կայացնում եվրոպական երկրների դատարաններում ընդունված սխալ վճիռների վերաբերյալ, որևէ երկրում այդ վճիռները կայացնողները հրաժարական չեն տալիս: Սա կլինի մեծ նոնսենս ու նույնքան անհասկանալի ՄԻԵԴ-ի կամ եվրոպական կառույցների համար, ինչպես անհասկանալի էր, որ որևէ երկրի վարչապետ կարող է կոչ անել շրջափակել դատարանները: Նրանք դա պարզապես կորակեն ճնշում դատարանների անկախության վրա և կհամարեն, որ այդ վարչապետը խախտում է իշխանության տարանջատման սկզբունքները:

Եթե խնդիր է դրվում ազատվել «նախկին կոռումպացված իշխանության մնացուկից, որտեղ անընդհատ դավադրություններ են ուրվագծվում», ինչպես Նիկոլ Փաշինյանն է բացատրում, դատական համակարգում միայն դատավորնե՞րն են, իսկ քննիչնե՞րը, դատախազնե՞րը, դատապաշտպաննե՞րը, փորձագետնե՞րը: Նրանց արդեն վեթինգել ու պարզել են, որ «նախկին կոռումպացված իշխանության մնացուկ» չե՞ն: Տվյալ պարագայում հարց է առաջանում՝ արդյոք կրթական համակարգը վեթինգելու անհրաժեշտություն չկա՞:

Միանշանակ էր, որ օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունից հետո դատական իշխանությունն է թիրախ լինելու: Հաջորդը չորրորդ իշխանությունն է: Երրորդ իշխանությունը միակն է. որտեղ «նախորդ հանցավոր ռեժիմը» պահպանվել է, բայց այդ տրամաբանությամբ մենք ազգովին պիտի գնանք անապատ ու 40 տարի թափառենք՝ մանանա չստանալով: Հեղափոխությունից հետո կյանքը նոր չի սկսվում՝ մարդիկ շարունակում են ապրել ու աշխատել: Չկա ոչ «Հին Հայաստան», ոչ «Նոր Հայաստան», Հայաստանը մեկն է՝ այսօր ու այստեղ: Միանշանակ՝ դատական համակարգը պետք է գործի օրենքի, ոչ թե կլանների ենթակայությամբ, բայց դա չի նշանակում, որ դատական համակարգը, ինչպես ցանկացած այլ համակարգ, պետք է կազմափոխվի քաղաքական կոնյունկտուրայի թելադրանքով՝ միանշանակ «խամաճիկային դատարան» ոչ մեկին պետք չէ:

Անդրանիկ Հարությունյան