Ալյումին. ամենակիրառելի մետաղներից մեկի հայտնագործման պատմությունը
Ալ յումինիում նյութը հայտնաբերվել է անգլիացի քիմիկոս Հեմֆրի Դևիի կողմից 1807 թվականին: Բառի «ալ յում» արմատը գալիս է լատիներեն «alumen» բառից, որը նշանակում է պաղլեղ (շիբ – ալ յումինի և կալիումի սուլֆատի խառնուրդ՝ KAl(SO4)2.12H2O), որը վաղուց օգտագործվել է կաշվի մշակման ժամանակ, ինչպես նաև որպես սոսնձող միջոց։
Համֆրիի փորձերը՝ ստանալ մաքուր մետաղ, եղել են անհաջող, և միայն 1825 թվականին մեկ այլ գիտնական՝ Դեյն Հանս Քրիստիան Օերսեթդն է կարողացել ալ յումինիում ստանալ առանց խառնուրդների:
Եվս 20 տարի անց գերմանացի գիտնական Ֆրիդրիխ Ուեխլերն իրականացրել է այդ մետաղի հատկությունների առաջին խոր ուսումնասիրությունը: Ուեխլերը նպատակ է դրել պարզել այդ մետաղի թեթևության գաղտնիքը: Այդ ժամանակի գիտնականներից շատերն են փորձել լուծել այդ մետաղը խառնուրդներից մաքրելու խնդիրը, առաջարկվել են տարբեր մեթոդներ, բայց բոլորն էլ ունեցել են իրենց թերությունները:
Օրինակ՝ 19-րդ դարի 50-ականների կեսերին ֆրանսիացի Անրի Սեն-Կլեր Դևիլը կարողացել է ալ յումին ստանալ նատրիումի միջոցով, բայց արդյունքը եղել է այդ թեթև մետաղի ընդամենը մի քանի ֆունտ:
Արդյունքում, այդ մեթոդը գործնականում չի օգտագործվել արդյունաբերական արտադրության մեջ, բայց լայնորեն կիրառվել է գիտնականների կողմից, ինչը նրանց թույլ է տվել ավելի շատ փորձեր կատարել ալ յումինի հատկություններն ուսումնասիրելու համար: Ալ յումինի՝ հալեցման կամ էլեկտրոլիզի միջոցով ստացման պատմությունը սկսվել է 19-րդ դարի վերջերին: Այդ մեթոդը հայտնաբերվել է 1886 թվականին միաժամանակ երկու տարբեր գիտնականների՝ ամերիկացի Չարլզ Հոլլի և ֆրանսիացի Փոլ Հերուի կողմից: Հետաքրքիր փաստ է այն, որ նրանք ոչ միայն մեկ տարվա ընթացքում են հորինել Հոլլ-Հերուի մեթոդը, ինչպես հետագայում կոչվել է այն, այլ նաև նրանց ծննդյան և մահվան տարեթվերն են համընկնում (1863-1914):
Դրանից 2 տարի անց ավստրիացի Կարլ Ուեյերը արդիականացրել է Հոլլ-Հերուի մեթոդը՝ որպես նախնական նյութ վերցնելով ոչ թե բոքսիտը, այլ դրա օքսիդը: Սա հանգեցրել է ալ յումինի գնի 80% -ոց անկմանը և արդյունաբերության մեջ դրա լայնորեն կիրառմանը:
Ալյումինն սկսել է օգտագործվել գրեթե ամենուր՝ սկսած կենցաղից մինչև զենքի արտադրություն: Այդ թեթև մետաղը իր վեպերում հիշատակել է աշխարհահռչակ գրող Ժյուլ Վեռնը: Այնտեղ հերոսները հրթիռներ և նավեր են կառուցել ալ յումինից: Ալ յումինի օգտագործման խթանմանը նպաստել են նաև բազմաշերտ նրբատախտակի, ռետինի և, իհարկե, պլաստմասայի գյուտերը:
Այս բոլոր նյութերը ալ յումինի հետ ակտիվորեն ներդրվել են բարդ սարքերի և մեխանիզմների արտադրության մեջ: Ալ յումինի արտադրության զարգացման դինամիկայի մասին է վկայում այն փաստը, որ ավելի քան հարյուր տարվա ընթացքում՝ 19-րդ դարի վերջից մինչև 21-րդ դարը, ալ յումինի արտադրությունն աճել է ավելի քան 110 հազար անգամ:
Բնության մեջ տարածվածությամբ ալյումինիումը գրավում է առաջին տեղը մետաղների մեջ և երրորդ տեղը բոլոր տարրերի մեջ (թթվածնից և սիլիցիումից հետո), այն զբաղեցնում է երկրակեղևի զանգվածի 8,8%-ը։
Ալյումինը մտնում է ահռելի քանակությամբ հանքանյութերի բաղադրության մեջ, գլխավորությամբ ալ յումոսիլիկատների և լեռնային ապարների։ Ալ յումինի միացություններ պարունակում են գրանիտները, բազալտները, կավը, դաշտային սպաթը և այլն։
