Շարմանկա. «Հիասքանչ Քեթրինի» առեղծվածը
Շարմանկան հայերեն թարգմանությամբ անվանվում է երգեհոնիկ կամ փողոցային երգեհոն: Այն երաժշտական ստեղծագործություններ արտաբերող մեխանիկական գործիք է։ Շարմանկան իսկապես կարծես փոքրիկ երգեհոն է կամ, այլ կերպ ասած, փողային երաժշտական գործիք առանց ստեղների:
Այդ գործիքի մեխանիզմը բավականին պարզ է: Մեղեդու ձայնը հայտնվում է այն ժամանակ, երբ պտտեցվում է բռնակը, որը կցված է սռնուն, որի վրա էլ իր հերթին կան փոքրիկ բլթակներ՝ «բռունցքներ», որոնք էլ ստիպում են շարժվել գործիքի ներքին մեխանիզմները:
Իսկ այդ մեխանիզմներն են լծակները, լեզվակները և ձայնային խողովակները: Միջին հաշվով շարմանկայով կարելի է 6-ից 8 մեղեդի նվագարկել: Այս մեխանիկական գործիքի վրա առաջին անգամ նվագարկված երգերից մեկի շնորհիվ էլ այն ստացել է իր անունը: Իսկ այդ երաժշտական կոմպոզիցիան կոչվել է «Հիասքանչ Քեթրին»:
Ֆրանսերեն այն հնչում է «Charmante Catherine»: Ուկրաինայում և Ռուսաստանում այդ փողոցային երգեհոնը երբեմն ջերմորեն անվանել են նաև «Կատերինկա»: Երգեհոնիկի պատմությունը սկսվել է շատ վաղուց: Նման կառուցվածքի գործիքներ հայտնի են եղել նույնիսկ մ.թ.ա. առաջին դարում: Այնուամենայնիվ, համարվում է, որ միայն 17-րդ դարում է այն շարմանկան ստեղծվել, որը մենք ճանաչում ենք:
Սկզբում դա եղել է գործիք, որի միջոցով երգել են սովորեցրել երգող թռչուններին: Քանի որ շարմանական գործնականում պարզ գործիք է, և այն նվագարկելու համար հատուկ հմտություններ չեն պահանջվում, այդ երաժշտական գործիքը շատ արագորեն է գնահատվել թափառական երաժիշտների կողմից, և այն սկսել են լայնորեն օգտագործել փողոցներում:
Շարմանկայի առաջին մոդելները հնարավորություն են ունեցել նվագարկել միայն մեկ մեղեդի, սակայն դա արագորեն ձանձրացրել է լսողներին: Ժամանակի ընթացքում փողոցային երաժիշտները եկել են այն եզրակացության, որ սովորելով հասկանալ մեխանիզմները՝ իրենք առանց օգնության կարող են ինքնուրույն փոխել մեխանիզմի որոշ տարրեր և ավելացնել այդ գործիքով հնչեցվող մեղեդիների քանակը:
Այնուամենայնիվ, նշենք, որ անհայտ է, թե ով է առաջինը ստեղծել շարմանկան և հետագայում փոփոխություններ մտցրել դրանց մեջ: Սակայն շարմանկայի պատմությունն ունի մի քանի լեգենդ: Ոմանք պնդում են, որ այն հորինվել է 17-րդ դարում Իտալիայում, մյուսները պնդում են, որ հոլանդացիներն են հորինել շարմանկան 500 տարի առաջ: Երկրորդ վարկածի հաստատման վկայությունն է 15-րդ դարի վերջի նկարներում այդ գործիքի առկայությունը:
Այդ նկարներում առկա են շարմանկայի պատկերներ, բայց քանի որ պատկերները վատ են պահպանված, պարզել, թե իրոք այդ գործիքն է նկարված, շատ դժվար է և, հետևաբար, անհնար է դրանք օգտագործել որպես ապացույց: Հարկ է նշել, որ Հոլանդիայում 15-րդ դարից ի վեր եղել են զանգվածեղ երաժշտական գործիքներ, որոնք սկզբունքորեն նման են փողոցային երգեհոնիկին, բայց, ամենայն հավանականությամբ, դրանք շարմանկայի նախնիներն են կամ նմանակները, բայց ոչ առաջին մոդելները:
Շարմանկայի ամենահին օրինակը, որը պահպանվել և հասել է մեզ, ֆրանսիական մոդելն է, որը ստեղծվել է 17-րդ դարի սկզբին: Ռուսաստանում շարմանկան հայտնվել է միայն 19-րդ դարի սկզբին: 20-րդ դարում այդ գործիքը արդիականացվել է, ստեղծվել են դրա մի քանի տեսակներ:
Մետաղյա և փայտե մխոցները փոխարինվել են ժապավեններով: Ավելին, հայտնվել են շարմանկաներ, որոնք ունեցել են լեզվակային այնպիսի մեխանիզմներ և տարրեր, որոնք ունակ են ընդհատվող և դողացող հնչյուններ հնչեցնել: Ներկայումս շարմանկան արդեն էկզոտիկ հին երաժշտական գործիք է, որը փոխարինվել է ավելի ժամանակակից սարքերով, որոնք կարող են երաժշտություն նվագարկել:
Շատ հազվադեպ կարելի է ինչոր քաղաքի փողոցում տեսնել շարմանկա նվագողների: Բայց, մյուս կողմից, այդ գործիքների նման գործիքներ սկսել են արտադրել և օգտագործել սրճարան-բարերում, ինչպես նաև որպես մանկական խաղալիքներ:
