Թքած ունենալու կլասիկ քաղաքականությունն ու դրա հետևանքները
Հետևելով ֆինանսական դաշտում տեղի ունեցող զարգացումներին` պարզ է դառնում, որ գնաճը կառավարությունը թողել է Կենտրոնական բանկի վրա ու մի կողմ քաշվել։ Ըստ էության, գների կայունության ապահովումն իսկապես ԿԲ-ի գործառույթն է, սակայն դրանում էական դեր ունի նաև կառավարությունը։ Բայց կառավարությունն այդ դերը գցել է իր վրայից։ Ավելին, ֆինանսների նախարարն ասում է՝ գնաճի կառավարումը գտնվում է ԿԲ-ի գործիքակազմում, և ԿԲ-ը նպատակ ունի գնաճը վերադարձնել օրենքով սահմանված շրջակայք։ Նշենք, որ օրենքով սահմանված շրջակայքը 3,5-5,5 տոկոսն է։ Բայց հասկանալի է, որ խոսքը 3,5 տոկոսի մասին չէ։
Մասնագետների բնորոշմամբ՝ լավագույն դեպքում, գնաճը կարող է լինել 5,5 տոկոս։ Սակայն այս պահին նման սցենարն էլ անհավանական է, ու դա կառավարությունը լավ գիտի։ Գիտի, բայց ոչինչ չի անում գնաճը մեղմելու ու ԿԲ-ին օժանդակելու համար։ Չնայած դրա համար ինքն էլ բազմաթիվ լծակներ ունի։
Փաստն այն է, որ կառավարությունը չի կատարում գնաճը մեղմելու իր գործառույթը, իսկ ԿԲ-ն ստիպված է լինում ավելի կոշտ դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնել, քան կարող էր իրականացնել, եթե կառավարությունն իր տեղում լիներ, թույլ չտար արհեստական գնագոյացման երևույթներ, որոնք տեսնում ենք շուկայում։ Այնտեղ է հասել, որ էկոնոմիկայի նախարարը հայտարարում է, թե տնտեսվարողները ժողովրդի պանիկան զսպելու համար են ապրանքների գինը բարձրացրել, որպեսզի անհարկի գնումներ չանեն։ Այդ դեպքում ինչի՞ համար է Մրցակցության պաշտպանության հանձնաժողովը, որի հիմնական ֆունկցիաներից մեկն էլ անհարկի գների բարձրացում թույլ չտալն է։ Հայտնի բան է, երբ գները բարձրանում են, էական չէ՝ սպառողների շրջանում ի հայտ եկող պանիկան զսպելո՞ւ, թե՞ մեկ այլ պատճառով, այլևս նախկին մակարդակին վերադառնալու հակում չունեն։
Ըստ էության, քանի որ բազմաթիվ ապրանքների շուկաներում նման միտումներ դրսևորվեցին, որը զսպելու ուղղությամբ կառավարությունը ոչինչ չարեց, ԿԲ-ը հարկադրված էր գնալ վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքի բավական կտրուկ բարձրացման։ Բարձրացումը գուցե այդքան կտրուկ չլիներ, եթե կառավարությունը փորձեր ժամանակին միջամտել և թույլ չտալ արհեստական գնաճի երևույթներ։ Կառավարությունը դա չարեց՝ հարկադրելով գլխավոր դրամատանը ավելի կոշտացնել դրամավարկային քաղաքականությունը։ Սա, իհարկե, նոր երևույթ չէ և նկատվում է արդեն բավական ժամանակ։ Փաստ է, որ Կենտրոնական բանկն ու կառավարությունը դադարել են համահունչ գործել գնաճի հարցում։ Դրանից տուժում է՝ ինչպես սպառողը, այնպես էլ՝ տնտեսությունը։ Չհամակարգված գործողությունների հետևանքով մի կողմից՝ դժվարանում է գնաճի մեղմումը, մյուս կողմից՝ վնասներ է կրում տնտեսությունը։
Ակնհայտ է, որ դրամավարկային քաղաքականության կոշտացումը բերում է տնտեսական գործընթացների դանդաղեցման։ Փողը սկսում է ավելի քիչ շրջանառվել տնտեսության մեջ։ Բարձրանում են վարկերի տոկոսադրույքները՝ զսպելով տնտեսության մեջ դրանց հոսքերը։ Կոնկրետ նմանօրինակ իրավիճակի բախվեցինք նախորդ տարի, երբ ԿԲ-ը մի քանի անգամ բարձրացրեց վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը։ Դրա հետևանքը եղավ այն, որ տնտեսության մեջ մտնող բանկային կապիտալը կրճատվեց։
Մասնագետները վկայում են, որ դրամավարկային քաղաքականության կոշտացմանը զուգահեռ բանկային կապիտալի հոսքերը տնտեսության մեջ շարունակելու են սահմանափակվել։ Մի բան, ինչն ազդելու է տնտեսության զարգացումների և սպասվող տնտեսական աճի վրա։ Պատճառներից մեկն էլ դա է, որ միջազգային ու տեղական ֆինանսական կառույցները նվազեցնում են մեր տնտեսության աճի հավակնությունները։ Բարձր գնաճը զսպող գործոն է տնտեսական աճի համար, հատկապես, երբ դրա դեմ փորձում են պայքարել միայն դրամավարկային քաղաքականության գործիքներով։
Փաստ է այն, որ գնաճի զսպումն ինքնանպատակ չէ։ Դրանով փորձ է արվում ոչ միայն՝ ապահովել գների կայունությունը, այլև՝ պաշտպանել սպառողներին՝ թանկացումների պատճառով առաջացող սոցիալական հնարավոր հետևանքներից, ինչը բացառապես կառավարության գործառույթն է, իսկ կառավարությունը վաղուց հրաժարվել է այդ գործառույթից։ Դրա համար հարկավոր է, որպեսզի կառավարությունը կատարի իր սոցիալական պարտավորությունները։ Մտածի, եթե ոչ բոլորի, ապա գոնե սոցիալական խոցելի խմբերի եկամուտներն ինչ-որ կերպ ավելացնելու ու գնաճը, թեկուզ մասնակի, պետության հաշվին փոխհատուցելու մասին։ Կասկածից վեր է, որ կառավարության խնդիրն է՝ մտածել այս մարդկանց սոցիալական պաշտպանության մասին, բայց ինչպես տեսնում ենք, կառավարությունն իր տեղում չէ։
Տիգրան Մկրտչյան
