Տնտեսության անդառնալիության կետը
ՀՀ տնտեսությունը վերջին երկու տարվա ընթացքում գտնվում է խորքային ճգնաժամի մեջ, ավելին, միմյանց հաջորդած արհավիրքները՝ քովիդ, պատերազմ, տնտեսական ռեաբիլիտացիայի բոլոր հնարավորությունները հավասարեցրեց անդառնալիության կետի։ Ըստ էության, ՀՀ տնտեսության աճի պոտենցիալը, մինչև հայտնի իրադարձություններն էլ, բարձր չէր՝ այն գնահատվում էր մոտ 4-4,5 տոկոս։ Ներկայումս այդ պոտենցիալն էլ ավելի է թուլացել։ Ասվածի մասին են վկայում միջազգային, ինչպես նաև տեղական մասնագիտացված ֆինանսական կառույցների գնահատականները։ Այդ կառույցները չեն թաքցնում իրենց մտահոգությունները մեր տնտեսության մեջ առաջիկայում սպասվող ոչ նպաստավոր զարգացումների վերաբերյալ, սակայն կառավարությունը հակված չէ հետևություններ անել։
Չնայած այն հանգամանքին, որ նախորդ տարվա նման, էկոնոմիկայի նախարարը երկնիշ աճերից չի խոսում, բայց կրկին շարունակում է նույն ոճի մեջ մնալ՝ փորձում է տնտեսությանը «շոկային օպտիմիզմի» մեջ պահել։ Այսօր էլ կառավարության տնտեսական աճի թիրախը չի փոխվել. այն էլի 7 տոկոս է։
Բնականաբար հասկանալի է, որ այս տարվա պետբյուջեն կազմելիս տնտեսական իրավիճակը, ինչպես նաև աշխարհաքաղաքական իրողությունները բոլորովին այլ էին։ Նշենք, որ ընթացիկ տարվա առաջին երկու ամիսներին պաշտոնական վիճակագրությունը տնտեսական ակտիվության բարձր աճեր է արձանագրել (հունվարին՝ 15, փետրվարին՝ 9 տոկոս)։ Հունվարի բարձր ակտիվությունը կապված էր, առաջին հերթին՝ ամանորյա տոնական օրերը կրճատելու և աշխատանքային օրերն ավելացնելու հետ։ Արդեն փետրվարին տնտեսական ակտիվության աճի տեմպն ընկավ։ Ընդգծենք, որ եղած աճի վրա էական ազդեցություն է թողել այն հանգամանքը, որ անցած տարվա այդ ամիսներին ունեցանք տնտեսական ակտիվության անկում։
Այդ անկման վրա է, որ այս տարի աճ է գրանցվել։ Բայց դրանից պետք չէ շատ ոգևորվել։ Հատկապես, որ նոր խնդիրներն ի հայտ են եկել հիմնականում հունվար-փետրվարից հետո։ Արդեն ունենք առաջին կորուստները. նվազել են արտահանումները ռուսական շուկայում։ Պաշտոնական տվյալներ դեռևս չկան, բայց էկոնոմիկայի նախարարը օրերս մարտի մատակարարումների 30 տոկոս անկման մասին էր խոսում։
Ըստ էության, եթե հաշվի առնենք, որ մեր արտահանման շուրջ 30 տոկոսը հենց ռուսական շուկայում է, ապա կստացվի, որ գործ ունենք մատակարարումների բավական լուրջ ծավալների կրճատման հետ։ Դա կորուստ է ոչ միայն՝ արտահանման, այլև՝ տնտեսության համար։ Իրական հետևանքները տնտեսության վրա կերևան արդեն մարտի ցուցանիշներում։ Ինչքան էլ հիմա իշխանությունները փորձում են թաքցնել հետևանքները և կեղծ օպտիմիզմ հաղորդել տնտեսությանը, տնտեսությունը դրանից չի շահելու։ Ընդհակառակը՝ չհիմնավորված լավատեսությունը կարող է նաև կորուստներ ու վնասներ առաջացնել տնտեսության մեջ։ Դրա հիման վրա մարդիկ կարող են կառուցել իրենց ապագա ծրագրերը ու բախվել չարդարացված լավատեսությունից բխող խնդիրների հետ։
Ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ տնտեսական իրավիճակը՝ ինչպես ամբողջ աշխարհում, այնպես էլ՝ Հայաստանում, բարդացել է։ Ըստ այդմ՝ բոլորովին տեղին չէ տնտեսության վիճակն ու զարգացումներն առևտրի կարճաժամկետ հատվածի շրջանառություններով չափելը։
Կառավարության նիստերից մեկի ժամանակ, թեմայի վերաբերյալ, Նիկոլ Փաշինյանն ասել է. «Մարտի առաջին 20 օրվա տվյալներով, Հայաստանում ՀԴՄ-ներով արձանագրված գործարքների թիվն ավելացել է շուրջ 510.000-ով, իսկ դրամաշրջանառությունն աճել է ավելի քան 60 մլրդ դրամով։ Սա, իհարկե, ֆունդամենտալ ցուցանիշ չէ, բայց դրական ազդակ է, որը կապված է այն բանի հետ, որ 2022թ. մարդկանց մեծ ներհոսք ունենք դեպի Հայաստան»։ Ի դեպ՝ նախկինում էլ նա բազմիցս այդպիսի փորձեր արել է՝ տնտեսության զարգացումները կապելով ՀԴՄ-ների շրջանառության կարճաժամկետ աճերի հետ։ Փաստն այն է, որ իրականությունն այլ է և գործ ունենք հերթական մանիպուլյացիայի հետ։
Փաստ է, որ առևտրի շրջանառությունների կարճաժամկետ աճեր միշտ էլ կարող են լինել։ Մարդկանց ներհոսքը, որը մարտին ունեցանք, հատկապես՝ Ռուսաստանից ու Ուկրաինայից, բնականաբար, իր ազդեցությունն ունեցել է շրջանառությունների վրա, բայց չպետք է մոռանալ, որ դրանում շատ ավելի մեծ է եղել առևտրային աժիոտաժը, որի հետևանքով սպառողները մի քանի օր շարունակ սրբում էին խանութների ցուցափեղկերը։
Ըստ էության, կառավարությունը չի շտապում վերանայել իր թիրախները, սակայն դա չի նշանակում, թե դրանով լավություն է անում տնտեսությանը։ Հատկապես մասնագիտացված կառույցների գնահատականներից հետո, որոնք գրեթե չեն տարբերվում իրարից։
Տիգրան Անանյան
