Հենց Փաշինյանն ու իր կառավարությունը բոլոր ջանքերը գործադրեցին բանակցային գործընթացի բովանդակությունը փոխելու համար. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Iarex.ru-ն «Ինչո՞ւ են Փաշինյանն ու Չավուշօղլուն խոսում «երրորդ ուժի» մասին» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուն և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կարևոր, ինտրիգային հայտարարություններ են արել։ «Պետք է պայմանավորվածություն ձեռք բերվի սահմանային համատեղ հանձնաժողովի ստեղծման և Ադրբեջանի առաջարկած խաղաղության համաձայնագրի շուրջ, - ասել է Չավուշօղլուն, - Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և մեր նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի միջև քննարկումները շարունակվում են։ Մենք աջակցում ենք այս գործընթացին։ Ի՞նչ վնաս Թուրքիայում հանդիպում անցկացնելուց, ինչո՞ւ է պետք երրորդ երկիր, Հայաստանը պետք է ավելի շատ քաջություն ցուցաբերի»։
Իսկ Փաշինյանը, խոսելով Ղարաբաղի շուրջ ստեղծված իրավիճակի մասին, հայտարարել է. «Մենք չենք որոշել՝ պատերազմ կլինի, թե ոչ, մենք ոչինչ չենք որոշել։ Այսօր ես ասում եմ, որ Հայաստանն ինքնիշխան երկիր է, և մենք պետք է մեզ վերադարձնենք ինչ-որ բան որոշելու իրավունքը»։ Այս երկու պնդումներին միավորում է ընդհանուր թեզը, այն է՝ «երրորդ ուժի» գործոնը։ Չավուշօղլուն, խոսելով սահմանային համատեղ հանձնաժողովի ստեղծման և խաղաղության համաձայնագրի մասին, նկատի չունի այն պայմանավորվածությունները, որոնք ձեռք են բերվել անցյալ տարեվերջին Սոչիում Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների միջև։ Խոսքը վերաբերում է ԵՄ-ի միջնորդությամբ Բրյուսելում վերջերս կայացած հանդիպմանը Ալիևի և Փաշինյանի միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությանը։
Ինչ վերաբերում է Փաշինյանին, ապա նա ակնարկում է նաև, որ Ղարաբաղյան 44-օրյա պատերազմը սանձազերծել է արտաքին խաղացողներից մեկը, և բոլորի համար պարզ է, թե ում են ուղղված նման մեղադրանքները։ Բայց չէ՞ որ հենց ինքն ու իր կառավարությունը բոլոր ջանքերը գործադրեցին բանակցային գործընթացի բովանդակությունը փոխելու համար, որը Հայաստանին դիվանագիտական մեկուսացման մեջ դրեց։ Ուստի, բաց թողնվեց այն պահը, երբ հնարավոր էր պայմանավորվել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ յոթ շրջանները Բաքվին փուլային փոխանցելու, Ղարաբաղին միջանկյալ կարգավիճակ տալու և խաղաղապահներ տեղակայելու մասին։ Այս ամբողջ ընթացքում Երևանին ուղղակիորեն ասվել է, որ հայկական կողմից զիջումների բացակայությունը կարող է հանգեցնել պատերազմի վերսկսման, և որ Բաքվի համար արտաքին քաղաքական բարենպաստ պայմաններ կձևավորվեն ռազմական սցենարի անցնելու համար։
Բրիտանացի փորձագետ Թոմաս դե Վաալը կարծիք է հայտնել, որ պատերազմի մեկնարկն ընտրվել է՝ հաշվի առնելով միանգամից մի քանի գործոն՝ եղանակից ու սեզոնից մինչև ԱՄՆ-ի քաղաքական իրավիճակը։ Եվ երբ պատերազմն սկսվեց, Հայաստանն ու Ղարաբաղը կռվեցին մեկուսացման մեջ։ Լեռնային Ղարաբաղի հանձնումը կանխորոշված էր: Կողմերը համաձայնել են բանակցություններին Ռուսաստանի և անձամբ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի ազդեցության շնորհիվ, և ռուս խաղաղապահները տեղակայվել են Լեռնային Ղարաբաղում: Հիմա մենք ուրվագծեցինք առկա իրավիճակը, բայց դա մանրակրկիտ ուսումնասիրվում և վերլուծվում է ոչ միայն Ադրբեջանում և Հայաստանում։ Միևնույն ժամանակ պարադոքս է այն, որ որոշ փորձագետներ կանխատեսում էին ապագայում ռուսական միջնորդական ջանքերի դեգրադացիայի հնարավորությունը։ Պատահական չէ, որ հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղի ունեցած վերջին սրացումից հետո կողմերը միաձայն, բայց տարբեր ձևերով ու տարբեր պատճառներով մեղադրել են ռուս խաղաղապահներին և փաստացի իրավիճակի մեղքը բարդել Ռուսաստանի վրա։
Եթե խաղաղապահները լքեն Լեռնային Ղարաբաղը, և այդ տարածքն ամբողջությամբ անցնի Բաքվի վերահսկողության տակ, ապա Երևանը, բնականաբար, ոչ թե իրեն, այլ Մոսկվային կմեղադրի Լեռնային Ղարաբաղի հանձնման համար։ Մյուս կողմից՝ ֆորմալ առումով Մոսկվան բոլոր հիմքերն ունի հայտարարելու ՀԱՊԿ անդամներից մեկի համար իրական ռազմական սպառնալիքի առկայության մասին, և դրա հիման վրա հայտարարի անդամ երկրների բանակներից խաղաղապահ ուժեր ստեղծելու իրավունքի մասին։ Եթե հաջողվի՝ ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո, եթե ոչ, ապա ՀԱՊԿ դրոշը ևս միանգամայն բավարար կլինի։ Գլխավորն այն է, որ ՀԱՊԿ խաղաղապահ կորպուսի ներդրումը կարող է իրականացվել ո՛չ Հայաստանի անունից, ո՛չ ի պաշտպանություն Ղարաբաղի, ո՛չ էլ Ադրբեջանի դեմ։ Խոսք է լինելու կողմերի տարանջատման մասին։ Դա ցույց կտա տարածաշրջանում ռուսական շահերի իրավունքների անվիճելիությունը, Ռուսաստանի արբիտրային կարգավիճակը, ինչպես նաև խաղաղությունը կոլեկտիվ կերպով ապահովելու գործնական կարողությունը։
Բայց դա՝ տեսականորեն: Գործնականում, Թուրքիան, որը սկսել է Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը, տարանջատում է Ռուսաստանը Երևանից, Հայաստանի համար հանում է թուրքական սպառնալիքի գործոնը, որպեսզի փոխի նրա քաղաքական ուղղվածությունը։ Այդ առնչությամբ շատ թուրք վերլուծաբաններ սկսել են տարակուսել «փաշինյանական քայլից»՝ հայտարարելով, որ «Թուրքիայի համար Հայաստանի հետ հարաբերությունները ո՛չ տնտեսական, ո՛չ էլ քաղաքական նշանակություն չունեն»։ Նրանցից ոմանք իրենց կանխատեսումներում ավելի հեռուն են գնում՝ ասելով, որ Փաշինյանը, դիմելով արևմտյան սփյուռքին, ձգտում է փոխել Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների ձևաչափը, նվազեցնել նրա ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Նա Մոսկվայի առաջ դնում է ոչ այնքան Երևանի, որքան տարածաշրջանային այնպիսի նպատակներ, որոնց կարող են աջակցել Արևմուտքում։
Ըստ թուրքական Cumhuriyet թերթի, «Ռուսաստանի ռազմավարական թիկունք Անդրկովկասում նրա ազդեցության թուլացումը Թուրքիայի համար աշխարհաքաղաքական նոր հեռանկարներ է բացում»։ Տեղի ունեցողի լույսի ներքո Անդրկովկասի վրա Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական վերահսկողությունը վերականգնելու փորձը տրամաբանական քայլ է։ Ավելին, նրա համար այնտեղ հիանալի կամուրջ կա ի դեմս Ադրբեջանի։ Ամերիկյան Washington Examiner հրատարակության համաձայն, Բաքուն, Երևանը և Անկարան ներքաշվել են բազմակողմ աշխարհաքաղաքական բարդ խաղի մեջ այն վստահությամբ, որ կկարողանան ապահովել իրենց ցանկալի վիճակ տարածաշրջանում։ Ի՞նչ է նշանակում այդ ամենը։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
