Ի՞նչ կապ ունի նուշը սալորի հետ․ «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Երբեմն կարելի է հանդիպել աղանդերի կամ, ասենք, ջեմի բաղադրատոմսերի, որոնց մեջ պետք է ավելացնել սերմերի, կորիզների տապակած միջուկներ: Դրանց համը նման է շատերի սիրելի ընկուզեղենի՝ նուշի համին: Եվ դա այն պատճառով, որ դրանք բուսաբանական հարազատներ են. նուշը, ըստ էության, ընկույզների դասին չի պատկանում. կենսաբանության տեսակետից այն սալորազգիների ընտանիքի ծառի կորիզի միջուկ է: Նուշի հայրենիքը Կենտրոնական Ասիան և Չինաստանն են, որոնք Մետաքսի ճանապարհի շնորհիվ տարածել են այդ անուշահոտ կորիզները ամբողջ Միջերկրական ծովով՝ հաստատապես արդեն մ.թ.ա. 2-րդ դարից: Նշենին Հռոմում աճեցվել է որպես մշակովի բույս: Դրա պատճառն այն է, որ տապակած նուշը շատ օգտակար էր ճանապարհորդող զինվորների և հասարակ մարդկանց համար:
Նուշը երկար ժամանակ է պահվում, այն սննդարար և համեղ է, ընդ որում՝ հատկապես նախապես տապակելուց հետո: Նուշի հետ համեղ է չրեր և այլ սերմեր ուտելը: Ներկայում էլ նուշը «չարազեղենի» ու շատ աղանդերների անբաժան մասն է և շատ սիրված է թե՛ մեծերի, թե՛ երեխաների կողմից: Շատ երկրներում կան տխուր և ռոմանտիկ լեգենդներ համեղ կորիզամիջուկով այդ փշոտ ծառի մասին: Ամենահուզիչներն, իհարկե, հունականներն են: Ըստ մի վարկածի, քաղցր նուշը հայտնվել է Աթենքի արքա Դեմոֆոնի որդու և Թրակիացի թագավոր Ֆիլլիդայի դստեր սիրո շնորհիվ: Տրոյական պատերազմից հետո Ֆիլլիդան սպասել է իր սիրեցյալին և հաճախ է գնացել ծովափ՝ ցանկանալով տեսնել իր սիրելիի նավը: Սակայն նավի հատակի թերության պատճառով նրա ելքը դեպի ծով հետաձգվել է:
Այդ ընթացքում Ֆիլլիդան մահացել է վշտից, և աստվածները նրան դարձրել են նշենի։ Այդ ծառի վրա տերևներն ու ծաղիկները չեն ծաղկել մինչև այն օրը, երբ Դեմոֆոնը վերջապես վերադարձել և կարոտով գրկել է ծառի բունը: Պակաս տխուր չէ դառը նուշի պատմությունը: Միդաս թագավորի դուստրը իմացել է իր սիրելի ամուսնու մահվան մասին և դաշույնով խոցել է իր սիրտը՝ վերածվելով նշենու: Վարդագույն կամ սպիտակ ծաղիկներով ծաղկած նշենին գարնանային այնպիսի գեղեցիկ տեսարան է և հաճելի է աչքին այնքան, որքան և համեղ է այդ ծառի պտուղը: Իհարկե, խոսքը քաղցր նշի մասին է. դառը նուշն ավելի շատ օգտագործվում է որպես դեղամիջոց, և մարդը չի կարող այն ուտել մեծ քանակությամբ՝ նրա մեջ առկա եթերայուղերի և ցիանիդների պատճառով: Բանն այն է, որ ցիանիդի մեծ քանակը մահացու է մարդու համար:
Արտաքին տեսքով այս երկու տեսակի կորիզները հեշտ չէ տարբերակել, բայց հոտով հեշտ է որոշել՝ դառը նուշի բույրը շատ ավելի ուժեղ է: Քաղցր նուշը լայնորեն օգտագործվում է խոհարարության մեջ: Բացի պատրաստի բաղադրամասերին ավելացվելուց, այն հիմք է ծառայում նուրբ թխվածքների համար: Նուշի ալ յուրը գործնականում չի պարունակում ածխաջրեր և կարող է օգտագործվել դիետիկ սննդի համար: Ներկայում նուշ արտադրողների շարքում են Միջերկրածովյան երկրները, Չինաստանը, Միացյալ Նահանգները (Կալիֆորնիա), Կենտրոնական Ասիան, Արևմտյան Տյան Շանը, Ղրիմը և Կովկասը։ Իսկ Տաջիկստանի Կանիբադ քաղաքը նույնիսկ անվանում են «նուշի քաղաք»:
Հայտնի է նշենու 40 տեսակ, որոնք տարածված են Առաջավոր, Միջին և Հարավարևել յան Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայի հարավ-արևմուտքում և Կենտրոնական Ամերիկայի հյուսիս-արևմուտքում: Նուշի վայրի տեսակներ են աճում Միջին Ասիայի, Անդրկովկասի չոր լեռնային և տափաստանային շրջաններում: Հայաստանում նուշ մշակվում է Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում:
ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
