Վաշինգտոնյան հուշագիրը՝ տարածաշրջանային վերահսկման նոր մեխանիզմ
Политика
Վաշինգտոնում ստորագրված հուշագրի գործարկումից հետո օր օրի ավելի ակնհայտ է դառնում, որ դրա իրական շահառուն Հայաստանը չէ։ Փաստաթղթի շուրջ ստեղծված արագությունն ու գաղտնիության մթնոլորտը, ինչպես նաև դրա կիրառման քաղաքական համատեքստը, փորձագետների շրջանում լուրջ հարցադրումներ են առաջացնում։ Եթե հուշագիրը իրականում ուղղված լիներ տարածաշրջանային կայունությանն ու փոխշահավետ համագործակցությանը, այն չէր ուղեկցվի նման ճնշումներով, հակասություններով և ներքին ապակայունացմամբ։
Թուրքիան և Ադրբեջանը փաստացի հանդես են գալիս որպես գործընթացի հիմնական շահագրգիռ կողմեր՝ իրենց պահելով ոչ թե որպես գործընկերներ, այլ որպես տարածաշրջանում որոշումներ պարտադրող ուժեր։ Նրանց գործողությունները ցույց են տալիս, որ Վաշինգտոնում կնքված պայմանավորվածությունները դիտարկվում են որպես հնարավորություն՝ ամրապնդելու իրենց ազդեցությունը և առաջ մղելու երկարաժամկետ ռազմաքաղաքական նպատակներ։
Խորհրդանշական է նաև բառախաղը, որը ձևավորվել է ճանապարհների թեմայի շուրջ։ Հայկական կողմը խոսում է այսպես կոչված Թրամփի ուղու մասին, մինչդեռ ադրբեջանական կողմը նույն գործընթացը բացահայտ անվանում է Զանգեզուրի միջանցք։ Առաջին հայացքից սա կարող է թվալ տերմինաբանական տարբերություն, սակայն իրականում հենց այստեղ է թաքնված խնդրի էությունը։ Անվանումների այս հակադրությունը ցույց է տալիս, որ կողմերը նույն երևույթը տեսնում են արմատապես տարբեր տրամաբանությամբ։ Մեկի համար այն ենթադրաբար տնտեսական ու տրանսպորտային նախագիծ է, մյուսի համար՝ ինքնիշխանության սահմանափակման և վերահսկման գործիք։
Այս ֆոնին Հայաստանում տեղի ունեցող ներքին զարգացումները առավել մտահոգիչ են դառնում։ Եկեղեցու նկատմամբ ճնշումները, հոգևորականների, ոչ իշխանական համայնքապետերի, գործարարների և քաղաքական գործիչների ձերբակալությունները գնալով ավելի հրապարակային և համակարգային բնույթ են ստանում։ Մարդու իրավունքների խախտումները այլևս չեն կարող դիտարկվել որպես ներքին խնդիր, քանի որ դրանք անմիջականորեն ազդում են Հայաստանի միջազգային հեղինակության և արևմտյան գործընկերների հետ ծրագրերի իրականացման վրա։ Բարերար և գործարար Սամվել Կարապետյանի նկատմամբ իրականացվող ընտրովի արդարադատությունը ցույց է տալիս, որ իշխանությունը պատրաստ է անտեսել իրավական բոլոր սահմանները՝ հանուն քաղաքական նպատակների։
Վարչապետի կողմից հնչեցված սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտության մասին հայտարարությունները ևս տեղավորվում են այս ընդհանուր պատկերում։ Ազգային ինքնության արդիականացման ձևակերպման տակ իրականում թաքնված է Ադրբեջանի վաղուց հնչեցրած պահանջը՝ հրաժարվել տարածքային և իրավաքաղաքական հիմնարար դիրքորոշումներից։ Սահմանադրության փոփոխությունն այս համատեքստում դառնում է ոչ թե ներքին զարգացման, այլ արտաքին ճնշումներին համապատասխանելու գործիք։
Այս գործընթացների վտանգավոր կողմը առավել հստակ է դառնում այն տեղեկությունների ֆոնին, ըստ որոնց՝ ԱՄՆ-ի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչները քննարկում են TRIPP նախագծի զարգացման հեռանկարները։ Խոսքը մի երթուղու մասին է, որը ամբողջությամբ անցնում է Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքով՝ Սյունիքի մարզով։ Այն փաստը, որ նման քննարկումները կարող են տեղի ունենալ առանց Հայաստանի մասնակցության, բացահայտ հարված է երկրի սուվերենությանը։ Սա նշանակում է, որ այլ պետություններ փորձում են որոշել Հայաստանի տարածքով անցնող ճանապարհների ճակատագիրը՝ շրջանցելով հենց Հայաստանը։
Վաշինգտոնյան հուշագրի իրական հետևանքները աստիճանաբար ձևավորվում են հենց այս շղթայի մեջ։ Հայաստանը հայտնվում է ճնշումների խաչմերուկում՝ արտաքին պահանջների և ներքին իրավունքների սահմանափակման միջև։ Հուշագիրը, որը ներկայացվում էր որպես հնարավորությունների պատուհան, գործնականում վերածվում է վերահսկման և պարտադրանքի մեխանիզմի։
Այս իրավիճակում ակնհայտ է դառնում, որ հիմնական տուժողը Հայաստանի Հանրապետությունն է՝ իր ինքնիշխանությամբ, իրավական համակարգով և ազգային ինքնությամբ։ Եթե այս գործընթացները շարունակվեն նույն տրամաբանությամբ, ապա Վաշինգտոնում ստորագրված հուշագիրը կմնա ոչ թե խաղաղության կամ զարգացման փաստաթուղթ, այլ մի համաձայնություն, որի իրական գինը վճարում է հենց Հայաստանը։
