Պոլսի պատրիարքության ապազգային կեցվածքը

Հայ առաքելական եկեղեցին պատմական տարաբնույթ զարգացումների արդյունքում բաժանված է չորս նվիրապետական աթոռների, որոնք են՝ Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Կաթողիկոսություն Մեծի Տանն Կիլիկիո, Կ. Պոլսի Պատրիարքություն և Երուսաղեմի Պատրիարքություն:

Ինչպես գիտենք` Հայ առաքելական եկեղեցին գերկենտրոնացված ուղղահայաց, հիեարխիկ համակարգ է, որի գլխին կանգնած է Էջմիածնի կաթողիկոսը: Չնայած ֆորմալ առումով մնացյալ երեք աթոռներն ընդունում են Էջմիածնի գերագահությունը, բայց իրականում ունեն լիակատար ինքնավարություն և միանձնյա տնօրինում են իրենց ենթակայության տակ գտնվող թեմերի, եկեղեցիների ներքին կյանքը, առօրյան, ֆինանսները, կրթությունը և այլն:

Պատմության ընթացքում աթոռների միջև փոխհարաբերությունները տարբեր կերպ են զարգացել՝ կապված այս կամ այն ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունների և առաջադրված խնդիրների բազմազանությամբ: Հարաբերությունները եղել են ինչպես լարված, մրցակցային, նույնիսկ արձանագրվել է կապի տևական խզում, այնպես էլ՝ դաշնակցային և միահամուռ կերպով  հայության ընդհանուր շահերին միտված: Նշենք, որ նվիրապետական աթոռների միջև չկա որևէ դավանաբանական կամ ծիսական տարբերություն, դրանք նույն եկեղեցու տարբեր գլուխներն են: Այդ իսկ պատճառով հակասությունների, լարված հարաբերությունների համար պատճառ են հանդիսացել հիմնականում ազդեցության ոլորտների բաշխման շուրջ անհամաձայնությունները:  Ընդունված տեսակետ է, որ եկեղեցու նման տարանջատվածությունը մեծ հաշվով պատամականորեն դրական ազդեցություն է ունեցել, քանի որ հայության առջև տարբեր տարածաշրջաններում տարբեր խնդիրներ են դրված եղել, որի արդյունքում էլ աթոռների թիրախավորված գործունեությունը նույնպես տարբեր պետք է լիներ:

Իսկ գերկենտրոնացման դեպքում մեծ է հավանականությունը, որ տարբեր վեկտորներով թիրախների հարվածելու արդյունավետությունը կնվազեր և կներառվեր մեկ ուղեծրի շրջանակներում: Օրինակ` Երուսաղեմի պատրիարքության առջև դրված է եղել քաղաքի հայկական տիրույթների պահպանման խնդիրը, որը գրեթե միշտ վիճարկվել է հույների կողմից: Այս ամենի կոնտեքստում վերջին շրջանում բավականին հակասական իրադրության պայմաններում է հայտնվել Պոլսո պատրիարքությունը: Նշենք, որ այն ստեղծվել է 1461 թվականին` Մեհմեթ 2-րդ սուլթանի կողմից հայերին սիրաշահելու, համակարգելու և նրանց կապիտալի միջոցով մրցունակ տնտեսություն ստեղծելու նպատակներով: Պատրիարքությունը վիթխարի դեր է խաղացել հայության կյանքում և նրա գլխին տարբեր ժամանակներում կանգնած են եղել այնպիսի նվիրյալներ, ինչպիսիք են՝ Մկրտիչ Խրիմյանը, Ներսես Վարժապետյանը, Մաղաքիա Օրմանյանը, Զավեն Եղիայանը և այլոք: Բայց ներկայումս, ինչպես նշում է թուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանը, պատրիարքությունն իրեն դուրս է դրել հայության ընդհանուր խնդիրներից: Նույնիսկ կարող ենք ավելացնել, որ պատրիարքությունը, հայտնվելով թուրքական իշխանությունների ամբողջական վերահսկողության տակ, նրանց դրդմամբ` հակահայկական կեցվածք է ընդունել: Հիշեցնենք, որ Թուրքիայում ապրում են տարբեր տվյալներով շուրջ 4 միլիոն հայեր, որոնց մեծագույն մասը դավանում են Իսլամ:

Օրեր առաջ պատրիարքի տեղապահը նշել էր, թե համշենահայերը և առհասարակ բոլոր չմկրտվածները չեն կարող հայ լինել: Արդեն տևական ժամանակ պատրիարքարանը խուսափում է մկրտել իսլամացած հայերին՝ առաջադրելով արհեստական ֆինանսական խոչընդոտներ, այդ իսկ պատճառով մարդիկ ստիպված են լինում մկրտվել Էջմիածնում: Բացի այդ, պատրիարքարանը պատրաստվում է Ապրիլի 24-ին պատարագ մատուցել Գալիպոլիի ճակատամարտում զոհվածների հիշատակի համար, իսկ Էջմիածնից եկող յուրաքանչյուր քննադատություն որակվում է որպես Հայաստանի Հանրապետության կողմից միջամտություն իր ներքին գործերին: Խնդիրը կապված է պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանի անբուժելի հիվանդության և նրա այլևս անգործունյա լինելու հանգամանքի հետ: Իսկ Ստամբուլի նահանգային իշխանությունները հայտարարել են, որ նպատակահարմար չեն գտնում ոչ պատրիարքի և ոչ էլ աթոռակից պատրիարքի ընտրությունները, այլ թույլ են տալիս նշանակել պատրիարքի տեղապահ:

Իշխանությունների կտրուկ միջամտության արդյունքում պատրիարքության հոգևոր խորհուրդը տեղապահ ընտրեց Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշյանին: Վերջինս թուրքական իշխանությունների համար չափազանց ձեռնտու թեկնածու է և անկասկած նրա քայլերը միտված կլինեն ապակայունացնելու հայ համայնքի առանց այդ էլ լարված իրավիճակը: Չխորանալով իրադարձությունների մանրամասների մեջ և միայն ուրվագծելով ընդհանուր պատկերը` նշենք, որ դրանք ծանրագույն հետևանքներ կունենան ամբողջ հայության համար: Պատմական փորձը ցույց է տալիս, այն ժամանակ, երբ թուրքական իշխանությունները միջամտել են պատրիարքության ներքին խնդիրներին և թույլ չեն տվել պատրիարք ընտրել, Թուրքիայի հայ համայնքի շրջանակներում խառնաշփոթ և խորը լարվածություն է ստեղծվել՝ ընդհուպ տարբեր հոսանքների ձևավորում:

Հուսով ենք մոտ ապագայում բոլոր հակասությունները կկարգավորվեն և պատրիարքի պաշտոնում կհայտնվի մեկը, ով կկարողանա Թուրքիայի հայ համայնքին և իսլամացած հայերին, ովքեր իրավամբ համարվում են Արևմտյան Հայաստանի իրավահաջորդները, առաջնորդել համայն հայության խնդիրներին ընդառաջ:  Այս ամենին զուգընթաց տեղին է մեջբերել Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի և Արամ Ա Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսի տարածած հայտարարությունից մի հատված. «Բռնի Իսլամացած հայերը կազմում են Հայ ժողովրդի անբաժանելի մասը և մի օր հաստատապես գործոն կդառնան Հայոց պահանջատիրության համընդհանուր գործում»: 

Կարպիս Փաշոյան

Orer.am, վերլուծաբան