Քաղբանտարկյալները Հայաստանում (1995–2026). երեք տասնամյակի քաղաքական հետապնդումների պատմությունը. Հրայր Կամենդատյան
Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության պատմության ընթացքում (1996–2026 թթ․) «քաղբանտարկյալ» տերմինի և դրանց հստակ թվաքանակի շուրջ միշտ եղել են սուր քաղաքական ու իրավական քննարկումներ։ Պաշտոնական իշխանությունները (թե՛ նախկինում, թե՛ այժմ) որպես կանոն հերքում են քաղբանտարկյալների գոյությունը՝ պնդելով, որ անձինք դատապարտվում կամ կալանավորվում են կոնկրետ քրեական հանցագործությունների համար։ Մյուս կողմից, ընդդիմությունը և տեղական ու միջազգային իրավապաշտպան կառույցները (ԵԽԽՎ, Amnesty International, Human Rights Watch և այլն) պարբերաբար արձանագրել են քաղաքական դրդապատճառներով հետապնդումների դեպքեր։
Ստորև ներկայացված է քաղաքական դրդապատճառներով կալանքների ու բանտարկությունների դինամիկան՝ ըստ հիմնական փուլերի և ճգնաժամային իրադարձությունների․
1. Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կառավարման շրջան (1995–1998 թթ.)
Այս փուլում քաղաքական բանտարկյալների առաջին զանգվածային ընկալումը կապված էր ՀՅԴ կուսակցության գործունեության կասեցման և դրա անդամների ձերբակալությունների հետ։
«Դրոյի» և «31-ի» գործեր (1995–1996 թթ.)․ Ձերբակալվեցին և տարբեր ժամկետների (այդ թվում՝ մահապատժի, որը հետո փոխարինվեց ցմահ բանտարկության) դատապարտվեցին ՀՅԴ մի շարք անդամներ և ղեկավար գործիչներ (օրինակ՝ Հրանտ Մարգարյան, Արմեն Ռուստամյան, Վահան Հովհաննիսյան)։
1996 թ. նախագահական ընտրություններ․ Սեպտեմբերյան հետընտրական բախումներից և Ազգային ժողովի շենքի մոտ տեղի ունեցած իրադարձություններից հետո ձերբակալվեցին ընդդիմության շուրջ 17 առաջնորդներ և ավելի քան 100 ակտիվիստներ (նրանց մի մասը ենթարկվեց վարչական կալանքի)։
2. Ռոբերտ Քոչարյանի կառավարման շրջան (1998–2008 թթ.)
1998-1999 թթ․ ՀՅԴ անդամների ազատ արձակմամբ կամ պատժաչափերի փոփոխմամբ քաղբանտարկյալների խնդիրը ժամանակավորապես մեղմվեց, սակայն հետագա ներքաղաքական սրացումները բերեցին նոր կալանքների։
2000 թ.․ Սահմանադրական կարգը տապալելու փորձի մեղադրանքով ձերբակալվեց Արկադի Վարդանյանը (հետագայում ազատ արձակվեց երկիրը լքելու պայմանով)։
2000–2003 թթ.․ Քաղաքական հայացքների և իշխանության քննադատության ֆոնին ֆինանսատնտեսական չարաշահումների մեղադրանքով դատապարտվեց «Նոր ուղի» ՀԿ նախագահ Աշոտ Բլեյանը։
2004 թ. ապրիլյան իրադարձություններ․ Բաղրամյան պողոտայում հանրահավաքների ցրումից հետո տասնյակ ընդդիմադիր ակտիվիստներ ենթարկվեցին վարչական և քրեական կալանքների (այդ թվում՝ «Արդարություն» դաշինքի անդամներ)։
2006 թ. դեկտեմբեր․«Հայ կամավորականների համախմբում» նախաձեռնության հայտարարություններից հետո սահմանադրական կարգը բռնի տապալելու և զենքի ապօրինի շրջանառության մեղադրանքներով ձերբակալվեցին Ժիրայր Սեֆիլյանն ու Վարդան Մալխասյանը։
3. Սերժ Սարգսյանի կառավարման շրջան (2008–2018 թթ.)
Այս տասնամյակը բնութագրվում է Հայաստանի պատմության մեջ քաղաքական դրդապատճառներով ամենազանգվածային ձերբակալություններով։
2008 թ. Մարտի 1-ի գործ․ Հետընտրական արյունալի իրադարձություններից և արտակարգ դրության հայտարարումից հետո ձերբակալվեց և դատապարտվեց ընդդիմության ավելի քան 100 ներկայացուցիչ ու ակտիվիստ (այդ թվում՝ պատգամավորներ՝ սասուն Միքայելյան, Հակոբ Հակոբյան, Խաչատուր Սուքիասյան, Նիկոլ Փաշինյան և այլք)։ Միջազգային կառույցների (այդ թվում՝ ԵԽԽՎ-ի) ճնշման տակ 2009 և 2011 թվականներին հայտարարված համաներումներով նրանք աստիճանաբար ազատ արձակվեցին։
2013–2015 թթ. («Շանթ Հարությունյանի և ընկերների գործ»)․ 2013 թ․ նոյեմբերի 5-ի «Անոնիմուսների երթից» հետո Շանթ Հարությունյանն ու նրա 13 ընկերները դատապարտվեցին տարբեր տարիների ազատազրկման։ Տեղական իրավապաշտպանները նրանց ճանաչեցին որպես քաղբանտարկյալ։
2016 թ. «Սասնա Ծռեր» և հաջորդող իրադարձություններ․ ՊՊԾ գնդի գրավումից և դրան հաջորդող զանգվածային հուզումներից հետո կալանավորվեցին տասնյակ անձինք (ինչպես զինված խմբի անդամները, այնպես էլ նրանց աջակցող քաղաքական գործիչներ՝ Անդրիաս Ղուկասյան, Արմեն Մարտիրոսյան և այլք)։ 2016-2017 թթ․ դրությամբ իրավապաշտպանների ցուցակներում քաղբանտարկյալների թիվը տատանվում էր 30-ից 50-ի սահմաններում։
4. Նիկոլ Փաշինյանի կառավարման շրջան (2018–2026 թթ.)
2018 թ․ թավշյա հեղափոխությունից հետո նախկին գրեթե բոլոր ճանաչված քաղբանտարկյալներն ազատ արձակվեցին։ Սակայն 2020 թ․ 44-օրյա պատերազմից և դրան հաջորդած ներքաղաքական ճգնաժամերից հետո իրավիճակը կտրուկ փոխվեց։
2020–2023 թթ. հետպատերազմյան շրջան․ Ընդդիմադիր ցույցերի, տարածքային զիջումների դեմ բողոքի ակցիաների և ՏԻՄ ընտրություններում իշխանության ձախողումների ֆոնին սկսվեցին նոր կալանավորումներ։ Քաղաքական դրդապատճառներով կալանքների մեջ նշվում էին նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, համայնքապետեր (օրինակ՝ Մամիկոն Ասլանյան, Առուշ Առուշանյան) և ընդդիմադիր գործիչներ (Արմեն Աշոտյան, Աշոտ Մինասյան)։ 2023 թ․ սոցիոլոգիական հարցումներով (օրինակ՝ GALLUP) բնակչության մոտ 49%-ը գտնում էր, որ երկրում կան քաղբանտարկյալներ։
2025–2026 թթ. ներկա փուլ․2025 թ․ կեսերից «Տավուշը հանուն հայրենիքի» շարժման սրացման և եկեղեցու ու քաղաքացիական նախաձեռնությունների դեմ իշխանական արշավի ֆոնին քաղաքական դրդապատճառներով հետապնդումները նոր թափ ստացան։
Ըստ ընդդիմադիր պատգամավորների և տեղական իրավապաշտպան կառույցների (օրինակ՝ «Քաղաքական իրավունքների հայկական կենտրոն») տվյալների՝ 2025 թ․ վերջի և 2026 թ․ դրությամբ քաղաքական դրդապատճառներով քրեական հետապնդման է ենթարկվում ավելի քան 60-70 անձ, որոնցից մոտ 30-40-ը գտնվում են անմիջական կալանքի տակ կամ penitentiary հաստատություններում (մյուսները՝ տնային կալանքի կամ տեղաշարժի սահմանափակման տակ)։
Միջազգային քրիստոնեական-իրավապաշտպան կառույցների (Christian Solidarity International - CSI) և հայաստանյան կենտրոնների վերջին զեկույցներում որպես քաղաքական դրդապատճառներով կալանավորված կամ սահմանափակումների մեջ գտնվող առանցքային դեմքեր նշվում են Ավետիկ Չալաբյանը (Հայաքվե), Անդրանիկ Թևանյանը («Մայր Հայաստան»), ինչպես նաև եկեղեցական բարձրաստիճան սպասավորներ և այլ ակտիվիստներ։
Ամփոփիչ միտումների աղյուսակ (Մոտավոր առավելագույն թվեր ճգնաժամային ։
|1995–1996 թթ.| ՀՅԴ արգելում, Նախագահական ընտրություններ | ~15-20 հիմնական առաջնորդ, տասնյակ վարչական կալանավորվածներ Պետական հեղաշրջման կանխում, ահաբեկչության դեմ պայքար ։
2004 թ.Ապրիլյան ընդդիմադիր հանրահավաքներ Տասնյակ ակտիվիստներ (հիմնականում վարչական) | Հասարակական կարգի պահպանում ։
2008–2009 թթ.Մարտի 1-ի հետընտրական ճգնաժամ 100-ից ավելի ձերբակալվածներ Զանգվածային անկարգությունների կազմակերպում և սահմանադրական կարգի տապալում ։
2016–2017 թթ. «Սասնա Ծռեր», հուլիսյան դեպքեր 30 – 50 բանտարկյալ Ահաբեկչության օժանդակում, զենքի ապօրինի շրջանառություն ։
2025–2026 թթ. Հետպատերազմյան և հակաիշխանական շարժումներ 60-ից ավելի հետապնդվող (որոնցից ~40-ը անազատության մեջ) | Խուլիգանություն, իշխանության յուրացման փորձեր, կեղծ կոռուպցիոն գործեր ։
